ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રરેખાઓ | Magnetic Field & Field Lines – સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા ગુજરાતી માં

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

1. ચુંબક અને હોકાયંત્ર

કોઈપણ ગજિયા ચુંબકને બે ધ્રુવો હોય છે: ઉત્તર ધ્રુવ (North Pole) અને દક્ષિણ ધ્રુવ (South Pole). હોકાયંત્રની સોય પણ એક નાનો ગજિયો ચુંબક છે.

• હોકાયંત્રનો જે છેડો પૃથ્વીની ઉત્તર દિશા તરફ રહે છે, તેને ઉત્તર ધ્રુવ કહે છે.
• જે છેડો દક્ષિણ દિશા તરફ રહે છે, તેને દક્ષિણ ધ્રુવ કહે છે.
• સમાન ધ્રુવો (N-N અથવા S-S) વચ્ચે અપાકર્ષણ થાય છે.
• અસમાન ધ્રુવો (N-S) વચ્ચે આકર્ષણ થાય છે.

2. ચુંબકીય ક્ષેત્ર (Magnetic Field)

ચુંબકની આસપાસનો વિસ્તાર કે જેમાં ચુંબકના બળની અસર અનુભવાય છે, તેને ચુંબકીય ક્ષેત્ર કહે છે.

નોંધ: ચુંબકીય ક્ષેત્ર એ 'સદિશ રાશિ' (Vector Quantity) છે. એટલે કે તેને દિશા અને મૂલ્ય બંને હોય છે.

ચુંબકીય ક્ષેત્રનો SI એકમ ટેસ્લા (Tesla) છે. આ પ્રયોગમાં લોખંડનો ભૂકો જે ભાત રચે છે, તે ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ દર્શાવે છે.

3. ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓની લાક્ષણિકતાઓ

ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ એ કાલ્પનિક રેખાઓ છે જે ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા અને પ્રબળતા દર્શાવે છે.

• દિશા (બહાર): ચુંબકની બહારના વિસ્તારમાં ક્ષેત્રરેખાઓ ઉત્તર ધ્રુવ (N) થી નીકળી દક્ષિણ ધ્રુવ (S) માં દાખલ થાય છે.
• દિશા (અંદર): ચુંબકની અંદરના વિસ્તારમાં ક્ષેત્રરેખાઓ દક્ષિણ (S) થી ઉત્તર (N) તરફ હોય છે.
• બંધ વક્રો: આમ, ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ બંધ વક્રો રચે છે.
• ગીચતા: જ્યાં ક્ષેત્રરેખાઓ એકબીજાની વધુ નજીક હોય, ત્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર વધુ પ્રબળ હોય છે (ધ્રુવો પાસે).
• છેદતી નથી: બે ક્ષેત્રરેખાઓ ક્યારેય એકબીજાને છેદતી નથી. (કારણ કે જો છેદે તો હોકાયંત્ર એક જ બિંદુએ બે દિશા બતાવે, જે શક્ય નથી.)

4. ઓર્સ્ટેડનો પ્રયોગ

હૅન્સ ક્રિશ્ચિયન ઓર્સ્ટેડે શોધ્યું કે જ્યારે કોઈ વાહક તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે, ત્યારે તેની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન થાય છે. આને વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર કહે છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (20 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 20