મનુષ્યનું શ્વસનતંત્ર સરળ સમજૂતી સાથે | Biology Class 10 Gujarati | MCQ પ્રશ્નો સાથે

🫁 મનુષ્યનું શ્વસનતંત્ર

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન • રચના, કાર્યપદ્ધતિ અને MCQ

(આકૃતિ જોવા માટે ક્લિક કરો)

👃 1. શ્વસનતંત્રની મુખ્ય રચનાઓ

મનુષ્યમાં ઓક્સિજનયુક્ત હવા શરીરની અંદર લેવા અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ મુક્ત કરવા માટે ચોક્કસ અંગો આવેલા છે.

• નસકોરાં (Nostrils): હવા અહીંથી શરીરમાં પ્રવેશે છે. તેમાં રહેલા વાળ અને શ્લેષ્મ ધૂળના રજકણોને અટકાવે છે.
• કંઠનળી અને સ્વરયંત્ર: હવા કંઠનળીમાંથી પસાર થઈ શ્વાસનળીમાં જાય છે.
• શ્વાસનળી (Trachea): ગળામાં આવેલી હોય છે. તે કાસ્થિની વલયમય રચના (Cartilage Rings) થી બનેલી હોય છે, જેથી હવાની ગેરહાજરીમાં પણ તે સંકોચાઈ જતી નથી.
• ફેફસાં (Lungs): છાતીના પોલાણમાં આવેલા છે. શ્વાસનળી ફેફસામાં જઈ નાની નલિકાઓમાં વહેંચાય છે જેને શ્વાસવાહિની કહે છે.

🎈 2. વાયુકોષ્ઠો (Alveoli)

ફેફસાંની અંદર શ્વાસવાહિનીઓ છેલ્લે ફુગ્ગા જેવી રચનામાં પરિણમે છે, જેને વાયુકોષ્ઠો કહે છે.

કાર્ય: વાયુકોષ્ઠોની સપાટી પર રુધિરકેશિકાઓનું જાળું હોય છે. અહીં O₂ અને CO₂ વચ્ચે વાતવિનિમય (Gas Exchange) થાય છે. વાયુકોષ્ઠો શ્વસન માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.

🔄 3. શ્વાસોશ્વાસની ક્રિયાવિધિ

• શ્વાસ (Inhalation): જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ ત્યારે આપણી પાંસળીઓ ઉપર તરફ ખેંચાય છે અને ઉરોદરપટલ (Diaphragm) નીચે તરફ ચપટો બને છે. આથી છાતીનું પોલાણ વધે છે અને હવા ફેફસાંમાં દાખલ થાય છે.
• ઉચ્છવાસ (Exhalation): ઉરોદરપટલ ઉપર તરફ ખસે છે અને છાતીનું પોલાણ ઘટે છે, જેથી હવા શરીરમાંથી બહાર નીકળે છે.

🩸 4. શ્વસનરંજક દ્રવ્ય (Respiratory Pigment)

મોટા પ્રાણીઓમાં પ્રસરણ દ્વારા ઓક્સિજન બધા કોષો સુધી પહોંચી શકતો નથી. તેથી હિમોગ્લોબિન (Hemoglobin) નામનું રંજકદ્રવ્ય જે રક્તકણમાં (RBC) હોય છે, તે ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજન લઈ શરીરના તમામ કોષો સુધી પહોંચાડે છે.

(નોંધ: પાણીમાં ઓગળેલો ઓક્સિજન ઓછો હોવાથી જળચર પ્રાણીઓનો શ્વસનદર સ્થળચર પ્રાણીઓ કરતા ઝડપી હોય છે.)

📝 17 MCQ ટેસ્ટ (સ્વ-મૂલ્યાંકન)

1. શ્વાસનળીની દીવાલમાં આવેલી કાસ્થિની કડીઓનું કાર્ય શું છે?

હવાને શુદ્ધ કરવાનું

હવાનો માર્ગ રુંધાતો અટકાવવાનું

અવાજ ઉત્પન્ન કરવાનું

ખોરાક ગળવાનું

2. મનુષ્યમાં વાતવિનિમય માટેની સપાટી કઈ રચના પૂરી પાડે છે?

નસકોરાં

શ્વાસનળી

વાયુકોષ્ઠો

ઉરોદરપટલ

3. મનુષ્યમાં શ્વસનરંજક દ્રવ્ય કયું છે?

હિમોગ્લોબિન

ક્લોરોફિલ

પિત્તરસ

ઈન્સ્યુલિન

4. શ્વાસ લેતી વખતે ઉરોદરપટલ (Diaphragm) ની સ્થિતિ કેવી હોય છે?

નીચે તરફ ખસે છે (ચપટો બને)

ઉપર તરફ ખસે છે

તેમનો તેમ રહે છે

ગોળાકાર બને છે

5. જળચર પ્રાણીઓનો શ્વસનદર સ્થળચર પ્રાણીઓ કરતા કેવો હોય છે?

ધીમો

ઝડપી

સમાન

કહેવું મુશ્કેલ છે

6. નસકોરાંમાં રહેલા વાળ અને શ્લેષ્મનું કાર્ય શું છે?

હવાને ગરમ કરવી

ધૂળ અને અશુદ્ધિઓ અટકાવવી

ઓક્સિજન ઉમેરવો

CO₂ દૂર કરવો

7. ગળાના ભાગમાં કઈ નળી આવેલી હોય છે?

અન્નનળી અને પિત્ત નળી

શ્વાસનળી અને અન્નનળી

માત્ર શ્વાસનળી

ધમની અને શિરા

8. હિમોગ્લોબિન રુધિરના કયા કણોમાં હોય છે?

રક્તકણ (RBC)

શ્વેતકણ (WBC)

ત્રાકકણ

પ્લાઝમા

9. શ્વાસ સમયે ઉરસ (છાતી) ના પોલાણમાં શું ફેરફાર થાય છે?

વધારો થાય છે

ઘટાડો થાય છે

કોઈ ફેરફાર થતો નથી

હવા બહાર નીકળે છે

10. ફેફસામાં શ્વાસવાહિનીઓ અંતે શેમાં પરિણમે છે?

મૂત્રપિંડમાં

રુધિરવાહિનીમાં

વાયુકોષ્ઠોમાં

યકૃતમાં

11. વાયુકોષ્ઠોની દીવાલ પર કોનું જાળું હોય છે?

ચેતાઓનું

રુધિરકેશિકાઓનું

સ્નાયુઓનું

હાડકાંનું

12. કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું વહન રુધિરમાં મુખ્યત્વે કયા સ્વરૂપે થાય છે?

પાણીમાં દ્રાવ્ય સ્વરૂપે

વાયુ સ્વરૂપે

હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાઈને

ઘન સ્વરૂપે

13. કોષીય શ્વસન દરમિયાન ગ્લુકોઝનું વિઘટન થઈ શું મુક્ત થાય છે?

સ્ટાર્ચ

ઊર્જા (ATP) અને CO₂

ઓક્સિજન

પ્રોટીન

14. ઉચ્છવાસ સમયે ઉરોદરપટલ કઈ દિશામાં ખસે છે?

ઉપર તરફ (પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં)

નીચે તરફ

આગળ તરફ

પાછળ તરફ

15. શ્વસનતંત્રનો સાચો ક્રમ કયો છે?

મોં → શ્વાસનળી → ફેફસાં

નસકોરાં → કંઠનળી → શ્વાસનળી → ફેફસાં

ફેફસાં → નસકોરાં → શ્વાસનળી

નસકોરાં → અન્નનળી → ફેફસાં

16. ફેફસામાં હવા અંદર-બહાર જાય ત્યારે પણ ફેફસામાં થોડી હવા જળવાઈ રહે છે, તેને શું કહે છે?

કુલ ક્ષમતા

અવશેષી કદ (Residual Volume)

પ્રસરણ હવા

શૂન્યાવકાશ

17. હિમોગ્લોબિનનું મુખ્ય કાર્ય શું છે?

રુધિર જમાવવાનું

રોગપ્રતિકારક શક્તિ આપવી

ઓક્સિજનનું વહન કરવું

ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો દૂર કરવા

© 2026 NJ Classes Gujarati