પ્રવૃત્તિના આધારે રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ | ધોરણ 10 વિજ્ઞાન | Chemistry in Gujarati
🧪 રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ: પ્રકારો અને સમજૂતી
1. સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા (Combination Reaction)
જે રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં બે કે તેથી વધુ પ્રક્રિયકો વચ્ચે પ્રક્રિયા થઈને એક જ નીપજ બને છે, તેને સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા કહે છે.
આ પ્રક્રિયામાં સામાન્ય રીતે ઉષ્મા મુક્ત થાય છે (ઉષ્માક્ષેપક).
CaO (કળીચૂનો) + H₂O → Ca(OH)₂ (ફોડેલો ચૂનો) + ઉષ્માનોંધ: ઘરની દીવાલો ધોળવા માટે ફોડેલો ચૂનો વપરાય છે, જે હવામાંના CO₂ સાથે પ્રક્રિયા કરી CaCO₃ (કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ) નું પાતળું સ્તર બનાવે છે.
2. વિઘટન પ્રક્રિયા (Decomposition Reaction)
જે પ્રક્રિયામાં એક જ પ્રક્રિયક તૂટીને બે કે તેથી વધુ સરળ નીપજો આપે છે, તેને વિઘટન કહે છે. આ પ્રક્રિયા માટે ઉર્જાની જરૂર પડે છે (ઉષ્માશોષક).
- ઉષ્મીય વિઘટન: ગરમી આપવાથી થાય.
CaCO₃ → CaO + CO₂ - વિદ્યુતીય વિઘટન: વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરવાથી થાય.
2H₂O → 2H₂ + O₂ - પ્રકાશીય વિઘટન: સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં.
2AgCl → 2Ag + Cl₂ (શ્યામ અને શ્વેત ફોટોગ્રાફીમાં ઉપયોગી)
3. વિસ્થાપન પ્રક્રિયા (Displacement Reaction)
જે પ્રક્રિયામાં વધુ સક્રિય ધાતુ, ઓછી સક્રિય ધાતુને તેના દ્રાવણમાંથી દૂર (વિસ્થાપિત) કરે છે, તેને વિસ્થાપન પ્રક્રિયા કહે છે.
Fe (s) + CuSO₄ (aq) → FeSO₄ (aq) + Cu (s)અહીં લોખંડ (Fe) એ કોપર (Cu) કરતા વધુ સક્રિય હોવાથી કોપરને દૂર કરે છે. દ્રાવણનો ભૂરો રંગ આછો લીલો થાય છે.
4. દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા (Double Displacement)
જે રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં બે પ્રક્રિયકો વચ્ચે આયનોની આપ-લે થતી હોય, તેને દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા કહે છે. આમાં ઘણીવાર અવક્ષેપ (Precipitate) મળે છે.
Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ (સફેદ અવક્ષેપ) + 2NaCl📝 20 માર્ક્સની ટેસ્ટ (MCQ)
1. આરસપહાણ (Marble) નું રાસાયણિક સૂત્ર શું છે?
2. શ્વસન એ કેવી પ્રક્રિયા છે?
3. દીવાલ ધોળ્યા પછી 2-3 દિવસમાં ચમક આવે છે, તે કોના નિર્માણને કારણે હોય છે?
4. 2AgCl → 2Ag + Cl₂ આ કયા પ્રકારની પ્રક્રિયા છે?
5. કોપર સલ્ફેટ (CuSO₄) ના દ્રાવણનો રંગ કેવો હોય છે?
6. લોખંડની ખીલીને કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં ડુબાડતા ખીલી પર કયા રંગનું આવરણ ચડે છે?
7. નીચેનામાંથી કઈ પ્રક્રિયામાં અવક્ષેપ ઉત્પન્ન થાય છે?
8. પાણીનું વિદ્યુત વિભાજન કરતા ઓક્સિજન ક્યાં મળે છે?
9. લેડ નાઈટ્રેટ પાવડરને ગરમ કરતા કયો બદામી રંગનો વાયુ મળે છે?
10. કળીચૂનાનું રાસાયણિક નામ શું છે?
11. મેગ્નેશિયમની પટ્ટીને હવામાં સળગાવતા શું બને છે?
12. ઝીંક (Zn) અને હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) વચ્ચે પ્રક્રિયા થતા કયો વાયુ નીકળે છે?
13. સોડિયમ સલ્ફેટ અને બેરિયમ ક્લોરાઈડ વચ્ચે પ્રક્રિયા થતા કોના સફેદ અવક્ષેપ મળે છે?
14. ફોડેલા ચૂનાનું સૂત્ર શું છે?
15. જે પ્રક્રિયામાં ઉષ્મા શોષાય તેને શું કહે છે?
16. ચિપ્સ (વેફર) ના પેકેટમાં ઓક્સિડેશન અટકાવવા કયો વાયુ ભરવામાં આવે છે?
17. Fe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe. આ કઈ પ્રક્રિયા છે?
18. બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ફોટોગ્રાફીમાં શેનો ઉપયોગ થાય છે?
19. કોલસાનું સળગવું (C + O₂ → CO₂) એ કઈ પ્રક્રિયા છે?
20. કાટ લાગવાની ક્રિયામાં લોખંડ પર કયા રંગનું પડ જામી જાય છે?