નિવસનતંત્ર – ઘટકો, ઉત્પાદકો, ઉપભોગીઓ અને વિઘટકો | ધોરણ 10 વિજ્ઞાન પાઠ 13

🌱 નિવસનતંત્ર અને જૈવિક વિશાલન

સંપૂર્ણ માહિતી અને 20 MCQ (ધોરણ 10)

[attachment_0](attachment)

(આકૃતિ જોવા માટે ક્લિક કરો)

🌍 1. નિવસનતંત્ર (Ecosystem)

બધા સજીવો અને તેમની સાથે સંકળાયેલા ભૌતિક પર્યાવરણ વચ્ચેની આંતરક્રિયાથી બનતા તંત્રને નિવસનતંત્ર કહે છે. તેના બે મુખ્ય પ્રકાર છે:

• કુદરતી નિવસનતંત્ર: જંગલ, તળાવ, નદી, દરિયો.
• કૃત્રિમ (માનવસર્જિત) નિવસનતંત્ર: બગીચો, ખેતર, માછલીઘર.

🧬 2. નિવસનતંત્રના ઘટકો

• ઉત્પાદકો (Producers): લીલી વનસ્પતિઓ અને બેક્ટેરિયા જે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરી ખોરાક બનાવે છે.
• ઉપભોગીઓ (Consumers):
  - તૃણાહારી: માત્ર વનસ્પતિ ખાનાર (ગાય, હરણ).
  - માંસાહારી: અન્ય પ્રાણીઓને ખાનાર (સિંહ, વાઘ).
  - મિશ્રાહારી: બંને ખાનાર (મનુષ્ય, વંદો).
  - પરોપજીવી: બીજા સજીવના શરીરમાં રહી પોષણ મેળવનાર (અમરવેલ, પ્લાઝમોડિયમ).
• વિઘટકો (Decomposers): જીવાણુ અને ફૂગ જે મૃત શરીરોનું વિઘટન કરી કુદરતી સફાઈ કરે છે.

⚡ 3. ઊર્જાનું વહન અને 10% નો નિયમ

નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનું વહન એકમાર્ગીય હોય છે. સૂર્યમાંથી વનસ્પતિમાં અને ત્યાંથી ઉપભોગીઓમાં જાય છે.

🔥 10% નો નિયમ:
એક પોષકસ્તરમાંથી બીજા પોષકસ્તરમાં માત્ર 10% ઊર્જા જ વહન પામે છે. બાકીની ઊર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે. આથી આહારશૃંખલામાં 3 થી 4 ચરણ જ હોય છે.

☠️ 4. જૈવિક વિશાલન (Biomagnification)

ખેતીમાં વપરાતા જંતુનાશકો આહારશૃંખલામાં પ્રવેશે છે. આ રસાયણો જૈવ અવિઘટનીય (Non-biodegradable) હોવાથી દરેક પોષકસ્તરે જમા થતા જાય છે. ઉચ્ચ માંસાહારીઓ (જેમ કે મનુષ્ય) માં તેનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે.

📝 20 MCQ ટેસ્ટ (સ્વ-મૂલ્યાંકન)

1. નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત કયો છે?

સૂર્ય

ATP

વનસ્પતિ

ચંદ્ર

2. ઉત્પાદકો (Producers) કયા પોષકસ્તરે આવે છે?

દ્વિતીય

પ્રથમ

તૃતીય

ચતુર્થ

3. નીચેના પૈકી કયું કૃત્રિમ નિવસનતંત્ર છે?

જંગલ

તળાવ

ખેતર

દરિયો

4. આહારશૃંખલામાં ઉર્જાનું વહન કેવું હોય છે?

એકમાર્ગીય

દ્વિમાર્ગીય

ચક્રીય

અસ્તવ્યસ્ત

5. મૃત સજીવોનું વિઘટન કોણ કરે છે?

ઉત્પાદકો

વિઘટકો (બેક્ટેરિયા/ફૂગ)

તૃણાહારી

માંસાહારી

6. જૈવિક વિશાલન માટે કયો પદાર્થ જવાબદાર છે?

જૈવ વિઘટનીય ખાતર

જૈવ અવિઘટનીય જંતુનાશકો (DDT)

પાણી

કાર્બન ડાયોક્સાઈડ

7. એક પોષકસ્તરમાંથી બીજા પોષકસ્તરમાં કેટલી ઊર્જા વહન પામે છે?

10%

90%

50%

100%

8. નીચેના પૈકી કોણ પરોપજીવી છે?

મનુષ્ય

અમરવેલ

સિંહ

ગાય

9. પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ હંમેશા કેવા હોય છે?

માંસાહારી

શાકાહારી

મિશ્રાહારી

વિઘટક

10. "ઘાસ → હરણ → વાઘ". આમાં વાઘ કયા સ્થાને છે?

પ્રથમ પોષકસ્તર

દ્વિતીય પોષકસ્તર

તૃતીય પોષકસ્તર

ઉત્પાદક

11. લીલી વનસ્પતિઓ સૌર ઊર્જાનો કેટલો ભાગ ખોરાકમાં ફેરવે છે?

1%

10%

25%

50%

12. નિવસનતંત્રનો અજૈવિક ઘટક કયો છે?

પક્ષીઓ

ભૂમિ (જમીન)

કીટકો

લીલ

13. સૌથી વધુ ઊર્જા કોની પાસે હોય છે?

ઉત્પાદકો પાસે

તૃણાહારી પાસે

માંસાહારી પાસે

વિઘટકો પાસે

14. આહારજાળ (Food Web) એટલે શું?

એક સીધી શૃંખલા

અનેક આહારશૃંખલાઓનું જાળું

માત્ર પ્રાણીઓ

વનસ્પતિઓનું જૂથ

15. વિઘટકોનું બીજું નામ શું છે?

કુદરતી સફાઈ કામદાર

ઊર્જા ઉત્પાદક

શિકારી

પરોપજીવી

16. પ્લાસ્ટિક કેવો પદાર્થ છે?

જૈવ વિઘટનીય

જૈવ અવિઘટનીય

કુદરતી

ખાતર

17. આહારશૃંખલામાં મનુષ્યનું સ્થાન કયું છે?

ઉત્પાદક

તૃણાહારી

મિશ્રાહારી (સર્વાહારી)

વિઘટક

18. જૈવિક વિશાલનની અસર સૌથી વધુ કોનામાં જોવા મળે છે?

વનસ્પતિમાં

મનુષ્યમાં (ટોચના ઉપભોગી)

કીટકોમાં

બેક્ટેરિયામાં

19. ઓઝોન સ્તરના ભંગાણ માટે કયો વાયુ જવાબદાર છે?

CFC (ક્લોરોફ્લોરો કાર્બન)

ઓક્સિજન

નાઈટ્રોજન

હાઈડ્રોજન

20. જો તૃણાહારી પ્રાણીઓ દૂર કરવામાં આવે તો શું થાય?

વનસ્પતિઓ ઘટશે

માંસાહારીઓને ખોરાક નહીં મળે

ઊર્જા વધશે

કંઈ ફરક નહીં પડે

© 2026 NJ Classes Gujarati