મનુષ્યનું ઉત્સર્જન તંત્ર | Excretory System in Gujarati with MCQs ✅

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

મનુષ્યનું ઉત્સર્જન તંત્ર (Human Excretory System)

1. ઉત્સર્જન તંત્રની રચના

શરીરમાં ચયાપચયની ક્રિયાઓથી ઉત્પન્ન થતા નાઈટ્રોજનયુક્ત હાનિકારક કચરાને દૂર કરવાની જૈવિક પ્રક્રિયાને ઉત્સર્જન કહે છે. મનુષ્યના ઉત્સર્જન તંત્રમાં નીચેના અંગોનો સમાવેશ થાય છે:

• મૂત્રપિંડ (Kidneys): ઉદરમાં કરોડસ્તંભની બંને બાજુએ આવેલા વાલના દાણા જેવા આકારના અંગો.
• મૂત્રવાહિની (Ureters): મૂત્રપિંડમાંથી મૂત્રને મૂત્રાશય સુધી લઈ જતી નળી.
• મૂત્રાશય (Urinary Bladder): સ્નાયુમય કોથળી જે ચેતાતંત્રના નિયંત્રણમાં હોય છે.
• મૂત્રમાર્ગ (Urethra): મૂત્રનો ત્યાગ કરવા માટેનો માર્ગ.

2. મૂત્રપિંડ નલિકા (Nephron) - રચના

મૂત્રપિંડનો પાયારૂપ ગાળણ એકમ 'નેફ્રોન' છે. દરેક મૂત્રપિંડમાં આશરે 10 લાખ જેટલા નેફ્રોન હોય છે.

મુખ્ય ભાગો:

• બાઉમેનની કોથળી (Bowman's Capsule): નેફ્રોનના અગ્ર છેડે આવેલી કપ આકારની રચના.
• રુધિરકેશિકાગુચ્છ (Glomerulus): બાઉમેનની કોથળીમાં આવેલું રુધિરકેશિકાઓનું ઝૂમખું, જ્યાં લોહીનું ગાળણ થાય છે.
• નલિકાકાર ભાગ: અહીં પસંદગીશીલ પુનઃશોષણ થાય છે.

3. મૂત્ર નિર્માણની ક્રિયાવિધિ

મૂત્ર નિર્માણનો મુખ્ય હેતુ રુધિરમાંથી હાનિકારક પદાર્થો (જેમ કે યુરિયા, યુરિક એસિડ) ગાળીને દૂર કરવાનો છે. આ પ્રક્રિયા ત્રણ તબક્કામાં થાય છે:
1. ગાળણ (Filtration): રુધિરકેશિકાગુચ્છમાં ઊંચા દબાણે રુધિર ગળાય છે અને ગ્લુકોઝ, એમિનો એસિડ, પાણી અને ક્ષારો બાઉમેનની કોથળીમાં આવે છે.
2. પુનઃશોષણ (Reabsorption): નલિકાકાર ભાગમાંથી પસાર થતી વખતે શરીર માટે ઉપયોગી પદાર્થો (ગ્લુકોઝ, પાણી) પાછા રુધિરમાં શોષાય છે.
3. સ્રવણ (Secretion): છેલ્લે વધારાનો કચરો અને પાણી મળીને મૂત્ર બને છે, જે સંગ્રહણ નલિકામાં જાય છે.

4. કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ (Hemodialysis)

ચેપ, ઈજા કે ડાયાબિટીસને કારણે જ્યારે મૂત્રપિંડ કામ કરતા બંધ થાય, ત્યારે રુધિરમાં ઝેરી દ્રવ્યો જમા થાય છે. આ કચરાને મશીન દ્વારા દૂર કરવાની પદ્ધતિને હીમોડાયાલિસિસ કહે છે. આમાં ડાયાલાઈઝર નામના સાધનનો ઉપયોગ થાય છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન (Quiz) - 15 MCQs

1. મનુષ્યના ઉત્સર્જન તંત્રનો મુખ્ય અંગ કયો છે?

2. મૂત્રપિંડમાં ગાળણ એકમ (Filtration Unit) કોને કહેવાય છે?

3. મૂત્ર શા દ્વારા શરીર બહાર નીકળે છે?

4. બાઉમેનની કોથળીમાં શુ થાય છે?

5. મનુષ્યમાં પ્રોટીન ચયાપચયના અંતે કયો મુખ્ય ઉત્સર્ગ પદાર્થ બને છે?

6. મૂત્રનો હંગામી સંગ્રહ કયા અંગમાં થાય છે?

7. રુધિરકેશિકાગુચ્છ (Glomerulus) ક્યાં આવેલું છે?

8. કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ (Artificial Kidney) કઈ પ્રક્રિયા પર કાર્ય કરે છે?

9. વનસ્પતિઓ વધારાના પાણીનો નિકાલ કઈ ક્રિયા દ્વારા કરે છે?

10. તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યક્તિમાં દરરોજ આશરે કેટલું પ્રારંભિક ગાળણ (Filtrate) થાય છે?

11. મૂત્ર નિર્માણનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

12. નીચેનામાંથી કયો પદાર્થ સામાન્ય રીતે મૂત્રમાં હોતો નથી?

13. રુધિર ગાળણ બાદ પસંદગીશીલ પુનઃશોષણ ક્યાં થાય છે?

14. વનસ્પતિઓ નકામા પદાર્થો (રેઝિન અને ગુંદર) ક્યાં સંગ્રહ કરે છે?

15. મૂત્રપિંડ કયા તંત્રનો ભાગ છે?