🧠 Human Nervous System Explained in Gujarati | Receptors, Neuron Functions + MCQs ✅

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

🧠 ગ્રાહી એકમ અને ચેતાકોષ

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન • થીયરી અને 20 MCQ

👂 1. ગ્રાહી એકમો (Receptors)

શરીરમાં પર્યાવરણમાંથી આવતી ઉત્તેજનાઓને ગ્રહણ કરવા માટે વિશિષ્ટ કોષો આવેલા હોય છે:

• પ્રકાશગ્રાહી (Photoreceptor): આંખ (પ્રકાશ).
• ધ્વનિગ્રાહી (Phonoreceptor): કાન (અવાજ/સમતોલન).
• ઘાણગ્રાહી (Olfactory): નાક (ગંધ).
• રસગ્રાહી (Gustatory): જીભ (સ્વાદ).
• સ્પર્શગ્રાહી (Thigmoreceptor): ત્વચા (સ્પર્શ/તાપમાન).

⚡ 2. ચેતાકોષ (Neuron) ની રચના

ચેતાતંત્રનો મુખ્ય એકમ ચેતાકોષ છે. તેના ત્રણ ભાગ છે:

• શિખાતંતુ: માહિતી મેળવે છે.
• કોષકાય: મધ્ય ભાગ.
• ચેતાક્ષ: ઉર્મિવેગનું વહન કરે છે.

🔄 3. ઉર્મિવેગનું વહન

માહિતી શિખાતંતુ દ્વારા ગ્રહણ થાય છે, જેનું વિદ્યુત આવેગમાં રૂપાંતર થાય છે. આ આવેગ ચેતાક્ષના છેડે પહોંચે છે ત્યારે ચેતોપાગમ (Synapse) પાસે રસાયણો મુક્ત કરે છે.

📝 20 MCQ ટેસ્ટ (સ્વ-મૂલ્યાંકન)

1. ચેતાતંત્રનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ કયો છે?

ચેતાકોષ (Neuron)

મૂત્રપિંડ

હૃદય

મગજ

2. બે ચેતાકોષ વચ્ચેના અવકાશને શું કહે છે?

ચેતાક્ષ

ચેતોપાગમ (Synapse)

શિખાતંતુ

કોષકાય

3. માહિતી સૌપ્રથમ કોના દ્વારા ગ્રહણ થાય છે?

શિખાતંતુ

ચેતાક્ષ

ચેતાંત

કોષકેન્દ્ર

4. ઘાણગ્રાહી એકમ શું ઓળખે છે?

સ્વાદ

ગંધ

અવાજ

દ્રશ્ય

5. રસગ્રાહી એકમ ક્યાં હોય છે?

નાક

જીભ

કાન

ત્વચા

6. ચેતાકોષમાં માહિતી કયા સ્વરૂપે વહન પામે છે?

વિદ્યુત આવેગ

લોહી દ્વારા

પાણી દ્વારા

હવા દ્વારા

7. ચેતાકોષના કયા ભાગે રસાયણ મુક્ત થાય છે?

શિખાતંતુ

કોષકાય

ચેતાંત (Nerve ending)

કોષકેન્દ્ર

8. માનવ શરીરમાં સૌથી લાંબો કોષ કયો છે?

સ્નાયુ કોષ

ચેતાકોષ

રક્તકણ

અસ્થિ કોષ

9. પરાવર્તી ક્રિયાનું સંચાલન કોણ કરે છે?

મગજ

કરોડરજ્જુ

હૃદય

જઠર

10. મગજનું રક્ષણ કોણ કરે છે?

ખોપરી

કરોડસ્તંભ

પાંસળી

ત્વચા

11. ચેતાકોષમાંથી નીકળતા લાંબા પ્રવર્ધને શું કહે છે?

શિખાતંતુ

ચેતાક્ષ (Axon)

ચેતાંત

કોષરસ

12. પ્રકાશની સંવેદના પારખવા કયો ગ્રાહી એકમ હોય છે?

ધ્વનિગ્રાહી

પ્રકાશગ્રાહી

રસગ્રાહી

ઘાણગ્રાહી

13. શરીરનું સમતોલન કોણ જાળવે છે?

નાનું મગજ (અનુમસ્તિષ્ક)

મોટું મગજ

લંબમજ્જા

કરોડરજ્જુ

14. કાનમાં કયો ગ્રાહી એકમ આવેલો છે?

સ્પર્શગ્રાહી

ધ્વનિગ્રાહી

રસગ્રાહી

પ્રકાશગ્રાહી

15. ઉર્મિવેગનું વહન કઈ દિશામાં થાય છે?

શિખાતંતુ → ચેતાક્ષ → ચેતાંત

ચેતાક્ષ → શિખાતંતુ → કોષકાય

ચેતાંત → કોષકાય → શિખાતંતુ

કોઈપણ દિશામાં

16. કરોડરજ્જુનું રક્ષણ કોણ કરે છે?

ખોપરી

કરોડસ્તંભ

ચેતા

સ્નાયુ

17. સ્પર્શની સંવેદના કયા અંગ દ્વારા ગ્રહણ થાય છે?

ત્વચા

નાક

આંખ

જીભ

18. મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (CNS) શેનું બનેલું છે?

માત્ર મગજ

મગજ અને કરોડરજ્જુ

માત્ર કરોડરજ્જુ

ચેતાઓ

19. પરાવર્તી કમાન ક્યાં રચાય છે?

મગજમાં

કરોડરજ્જુમાં

હૃદયમાં

જઠરમાં

20. ચેતાપેશી શેની બનેલી હોય છે?

સ્નાયુ કોષોની

ચેતાકોષોના જાળાની

રુધિર કોષોની

ઉપકલા પેશીની

© 2026 NJ Classes Gujarati