🔬🫁 મનુષ્યનું શ્વસનતંત્ર – સંપૂર્ણ સમજૂતી અને 15 MCQs સાથે | Respiratory System Explained with Quiz 📝✅

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

મનુષ્યનું શ્વસનતંત્ર (Human Respiratory System)

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન (NCERT)

1. શ્વસનતંત્રના મુખ્ય અંગો

મનુષ્યના શ્વસનતંત્રમાં હવાના વહનનો માર્ગ નીચે મુજબ છે:

• નસકોરાં (Nostrils): હવા શરીરમાં પ્રવેશે છે. અહીં રહેલા બારીક વાળ અને શ્લેષ્મ ધૂળના રજકણોને ગાળવાનું કાર્ય કરે છે.
• કંઠનળી અને શ્વાસનળી: ગળામાં રહેલી કાસ્થિની વલયમય કડીઓ (Rings of Cartilage) હવાના માર્ગને રુંધાતો અટકાવે છે.
• ફેફસાં (Lungs): ઉરસ પ્રદેશમાં આવેલા છે. શ્વાસનળી ફેફસામાં જઈને અનેક નાની શ્વાસવાહિનીઓમાં વિભાજિત થાય છે.

2. વાયુકોષ્ઠો (Alveoli)

ફેફસાંની અંદર શ્વાસવાહિનીઓ અંતે ફુગ્ગા જેવી રચનામાં પરિણમે છે, જેને વાયુકોષ્ઠો કહે છે.

• વાયુકોષ્ઠોની સપાટી દ્વારા વાતવિનિમય (O₂ અને CO₂ ની આપ-લે) થાય છે.
• વાયુકોષ્ઠોની દીવાલ પર રુધિરકેશિકાઓની જાળી પથરાયેલી હોય છે.
• જો વાયુકોષ્ઠોની સપાટીને ફેલાવવામાં આવે તો તે લગભગ 80 ચોરસ મીટર વિસ્તારને ઢાંકી શકે છે.

3. શ્વાસોચ્છ્વાસની ક્રિયાવિધિ

શ્વાસ (Inhalation): જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ ત્યારે:

• પાંસળીઓ ઉપર તરફ ખેંચાય છે.
• ઉરોદરપટલ (Diaphragm) ચપટો બને છે.
• ઉરસીય ગુહાનું કદ વધે છે, જેથી હવા ફેફસાંમાં દાખલ થાય છે.

ઉચ્છ્વાસ (Exhalation): ઉરોદરપટલ અને પાંસળીઓ મૂળ સ્થિતિમાં આવે છે, દબાણ વધે છે અને હવા બહાર નીકળે છે.

4. શ્વસનરંજક દ્રવ્ય (Respiratory Pigment)

મનુષ્ય જેવા મોટા કદના પ્રાણીઓમાં માત્ર પ્રસરણ દ્વારા ઓક્સિજન પહોંચાડવો શક્ય નથી. તેથી હીમોગ્લોબિન નામનું શ્વસનરંજક દ્રવ્ય ઓક્સિજનને ફેફસાંમાંથી શરીરના દરેક કોષ સુધી લઈ જાય છે. તે લાલ રક્તકણો (RBC) માં આવેલું હોય છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન (Quiz) - 15 MCQs

1. શ્વસનતંત્રનો કયો ભાગ હવાને ગાળવાનું કાર્ય કરે છે?

2. શ્વાસનળી ગળામાં શા માટે સંકોચાઈ (ચપટી) જતી નથી?

3. ફેફસાંની અંદર વાતવિનિમય માટેની સપાટી કોણ પૂરી પાડે છે?

4. મનુષ્યમાં શ્વસનરંજક દ્રવ્ય કયું છે?

5. શ્વાસ લેતી વખતે ઉરોદરપટલની સ્થિતિ શું હોય છે?

6. હીમોગ્લોબિન કયા રક્તકણમાં આવેલું છે?

7. વાયુકોષ્ઠો કેવા આકારની રચના છે?

8. કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું વહન મુખ્યત્વે કયા સ્વરૂપે થાય છે?

9. ફેફસાં કઈ ગુહામાં આવેલા છે?

10. શ્વાસનળી બે ભાગમાં વિભાજિત થાય તેને શું કહેવાય?

11. મનુષ્યમાં ઓક્સિજન માટે ઉચ્ચ બંધનઊર્જા કોણ ધરાવે છે?

12. ઉરોદરપટલ એ કેવું અંગ છે?

13. જળચર પ્રાણીઓનો શ્વસન દર સ્થળચર કરતા ઝડપી કેમ હોય છે?

14. વાયુકોષ્ઠોની દીવાલ પર કોનું જાળું પથરાયેલું હોય છે?

15. શ્વસનતંત્રનો સાચો ક્રમ કયો છે?