Human Digestive System: A Complete Guide with Easy-to-Understand MCQs

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

મનુષ્યનું પાચનતંત્ર (Human Digestive System)

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન (NCERT) - પ્રકરણ 5: જૈવિક ક્રિયાઓ

પ્રસ્તાવના

આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તે જટિલ સ્વરૂપમાં હોય છે. શરીરને શોષણ કરવા માટે આ જટિલ ખોરાકનું સરળ અણુઓમાં રૂપાંતર થવું જરૂરી છે. આ પ્રક્રિયાને પાચન (Digestion) કહે છે. મનુષ્યનું પાચનતંત્ર પાચનનળી (Alimentary canal) અને સહાયક પાચક ગ્રંથિઓનું બનેલું છે. પાચનનળી મુખથી શરૂ થઈ મળદ્વાર સુધી વિસ્તરેલી લાંબી નળી છે.

આકૃતિ: મનુષ્યનું સંપૂર્ણ પાચનતંત્ર

1. મુખગુહામાં પાચન (Digestion in Buccal Cavity)

ખોરાક ગ્રહણની શરૂઆત મુખ દ્વારા થાય છે. અહીં પાચનની યાંત્રિક અને રાસાયણિક બંને પ્રક્રિયાઓ થાય છે.

• દાંત (Teeth): ખોરાકને કાપવા, ચાવવા અને દળવાનું કાર્ય કરે છે, જેથી તે નાના ટુકડાઓમાં ફેરવાય.
• જીભ (Tongue): માંસલ અંગ છે જે ખોરાકનો સ્વાદ પારખે છે અને તેને લાળરસ સાથે ભેળવીને કોળિયો (Bolus) બનાવે છે, જે ગળવામાં સરળતા આપે છે.
• લાળગ્રંથિઓ (Salivary Glands): મુખમાં ત્રણ જોડી લાળગ્રંથિઓ આવેલી છે જે લાળરસ (Saliva) નો સ્ત્રાવ કરે છે.
• લાળરસનું કાર્ય: લાળરસમાં એમાયલેઝ (Amylase) અથવા ટાયલિન નામનો ઉત્સેચક હોય છે. તે ખોરાકમાં રહેલા જટિલ કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ) નું અપૂર્ણ પાચન કરી તેને સરળ શર્કરા (માલ્ટોઝ) માં ફેરવે છે.

આમ, કાર્બોદિતના પાચનની શરૂઆત મુખથી જ થઈ જાય છે.

2. અન્નનળી અને જઠરમાં પાચન

અન્નનળી (Esophagus):

મુખમાંથી ખોરાક અન્નનળીમાં જાય છે. અન્નનળીની દીવાલમાં સ્નાયુઓ આવેલા છે. આ સ્નાયુઓના લયબદ્ધ સંકોચન અને વિસ્તરણને પરિસંકોચન (Peristalsis) કહે છે, જેના કારણે ખોરાક આગળ વધીને જઠરમાં પ્રવેશે છે. અહીં કોઈ પ્રકારનું પાચન થતું નથી.

જઠર (Stomach):

જઠર ઉદરમાં ડાબી બાજુએ આવેલું 'J' આકારનું પહોળું અંગ છે. અહીં ખોરાક લગભગ 3 કલાક સુધી વલોવાય છે. જઠરની દીવાલમાં જઠરગ્રંથિઓ આવેલી છે જે જઠરરસનો સ્ત્રાવ કરે છે. જઠરરસમાં મુખ્યત્વે ત્રણ ઘટકો હોય છે:

• હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl):
  • ખોરાક સાથે આવેલા હાનિકારક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.
  • જઠરમાં એસિડિક માધ્યમ પૂરું પાડે છે, જે પેપ્સિન ઉત્સેચકની સક્રિયતા માટે જરૂરી છે.
• પેપ્સિન (Pepsin): આ પ્રોટીનનું પાચન કરતો મુખ્ય ઉત્સેચક છે. તે નિષ્ક્રિય પેપ્સિનોજેન સ્વરૂપે સ્ત્રાવ પામે છે અને HCl ની હાજરીમાં સક્રિય પેપ્સિન બને છે. તે પ્રોટીનનું અપૂર્ણ પાચન કરી તેને નાના અણુઓમાં ફેરવે છે.
• શ્લેષ્મ (Mucus): તે જઠરની આંતરિક દીવાલ પર રક્ષણાત્મક આવરણ બનાવે છે, જેથી HCl અને પેપ્સિનની અસરથી જઠરનું અસ્તર સુરક્ષિત રહે છે.

જઠરમાં ખોરાક અર્ધપ્રવાહી સ્વરૂપમાં ફેરવાય છે, જેને 'આમપાક' (Chyme) કહે છે. અહીંથી ખોરાક થોડા-થોડા જથ્થામાં નિજઠર વાલ્વ દ્વારા નાના આંતરડામાં પ્રવેશે છે.

3. નાનું આંતરડું (Small Intestine) - પાચનનું મુખ્ય કેન્દ્ર

નાનું આંતરડું પાચનમાર્ગનો સૌથી લાંબો (આશરે 6.5 મીટર) અને ગૂંચળામય ભાગ છે. તે પાચન અને અભિશોષણ માટેનું મુખ્ય અંગ છે. અહીં કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબીનું સંપૂર્ણ પાચન થાય છે. નાના આંતરડામાં પાચન માટે યકૃત અને સ્વાદુપિંડના સ્ત્રાવો તેમજ આંત્રરસ મદદ કરે છે.

A. યકૃત (Liver) અને પિત્તરસ:

યકૃત શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે. તે પિત્તરસ (Bile Juice) નો સ્ત્રાવ કરે છે, જે પિત્તાશયમાં સંગ્રહ પામે છે. પિત્તરસ લીલાશપડતા પીળા રંગનું આલ્કલાઇન પ્રવાહી છે.

• જઠરમાંથી આવતો ખોરાક એસિડિક હોય છે. પિત્તરસ તેને આલ્કલાઇન (બેઝિક) બનાવે છે, જેથી સ્વાદુરસના ઉત્સેચકો કાર્ય કરી શકે.
• તૈલોદીકરણ (Emulsification): પિત્તરસમાં પિત્તક્ષારો આવેલા હોય છે. આ ક્ષારો ચરબીના મોટા ગોલકોને તોડીને નાના-નાના ગોલકોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ ક્રિયાને તૈલોદીકરણ કહે છે, જેનાથી ચરબી પાચક ઉત્સેચકોની કાર્યક્ષમતા વધે છે.

B. સ્વાદુપિંડ (Pancreas) અને સ્વાદુરસ:

સ્વાદુપિંડ જઠરની નીચે આવેલી ગ્રંથિ છે. તે સ્વાદુરસનો સ્ત્રાવ કરે છે, જેમાં નીચે મુજબના ઉત્સેચકો હોય છે:

• સ્વાદુરસ એમાયલેઝ: બાકી રહેલા સ્ટાર્ચનું પાચન કરે છે.
• ટ્રિપ્સિન (Trypsin): પ્રોટીનનું પાચન કરે છે.
• લાયપેઝ (Lipase): તૈલોદીકૃત ચરબીનું પાચન કરે છે.

C. આંત્રરસ (Intestinal Juice) અને અંતિમ પાચન:

નાના આંતરડાની દીવાલમાં આવેલી આંત્રગ્રંથિઓ આંત્રરસનો સ્ત્રાવ કરે છે. તેમાં રહેલા ઉત્સેચકો પાચનની ક્રિયા પૂર્ણ કરે છે અને જટિલ અણુઓને શોષી શકાય તેવા સરળ સ્વરૂપમાં ફેરવે છે:

• કાર્બોદિત → ગ્લુકોઝ
• પ્રોટીન → એમિનો એસિડ
• ચરબી → ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ

D. અભિશોષણ (Absorption):

પાચિત ખોરાકનું શોષણ નાના આંતરડામાં થાય છે. નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા અસંખ્ય પ્રવર્ધો આવેલા છે, જેને રસાંકુરો (Villi) કહે છે. રસાંકુરો સપાટીનો વિસ્તાર વધારે છે અને તેમાં રુધિરકેશિકાઓનું જાળું હોય છે, જે પાચિત ખોરાકનું શોષણ કરી શરીરના વિવિધ કોષો સુધી પહોંચાડે છે.

4. મોટું આંતરડું અને મળોત્સર્જન

નાના આંતરડામાંથી અપાચિત અને શોષાયા વગરનો ખોરાક મોટા આંતરડામાં પ્રવેશે છે. તે નાના આંતરડા કરતાં ટૂંકું પણ પહોળું હોય છે.

• કાર્ય: અહીં કોઈ પાચન થતું નથી. મોટા આંતરડાની દીવાલ અપાચિત ખોરાકમાંથી વધારાનું પાણી અને ક્ષારોનું શોષણ કરે છે.
• મળ નિર્માણ: બાકી રહેલો ઘન કચરો મળમાં ફેરવાય છે, જેનો સંગ્રહ મળાશયમાં થાય છે.
• મળત્યાગ: સમયાંતરે મળદ્વાર (Anus) દ્વારા આ કચરો શરીરની બહાર નિકાલ પામે છે. આ ક્રિયાનું નિયંત્રણ મળદ્વાર મુદ્રિકા સ્નાયુઓ દ્વારા થાય છે.
• (નોંધ: મોટા આંતરડાના શરૂઆતના ભાગમાં આંત્રપુચ્છ (Appendix) નામની રચના હોય છે, જે મનુષ્યમાં અવશેષી અંગ છે.)

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (20 MCQs)

1. મનુષ્યમાં પાચનની પ્રક્રિયાની શરૂઆત કયા અંગથી થાય છે?

2. લાળરસમાં રહેલો કયો ઉત્સેચક સ્ટાર્ચનું પાચન કરે છે?

3. જઠરમાં ખોરાકને એસિડિક માધ્યમ કોણ પૂરું પાડે છે?

4. મનુષ્યના પાચનમાર્ગનો સૌથી લાંબો ભાગ કયો છે?

5. શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ યકૃતમાંથી શેનો સ્ત્રાવ થાય છે?

6. જઠરમાં પ્રોટીનના પાચનની શરૂઆત કયો ઉત્સેચક કરે છે?

7. નાના આંતરડામાં અભિશોષણ માટે સપાટીનો વિસ્તાર કોણ વધારે છે?

8. મોટા આંતરડાનું મુખ્ય કાર્ય શું છે?

9. જઠરની દીવાલને HCl ની એસિડિક અસરથી કોણ રક્ષણ આપે છે?

10. ખોરાકનું સંપૂર્ણ પાચન કયા અંગમાં પૂર્ણ થાય છે?

11. સેલ્યુલોઝનું પાચન કરવા માટે તૃણાહારી પ્રાણીઓમાં નાનું આંતરડું કેવું હોય છે?

12. સ્વાદુરસમાં રહેલો કયો ઉત્સેચક ચરબીનું પાચન કરે છે?

13. પિત્તક્ષારો દ્વારા ચરબીના મોટા ગોલકોનું નાના ગોલકોમાં રૂપાંતર થવાની ક્રિયાને શું કહે છે?

14. અન્નનળીમાં ખોરાકને આગળ ધકેલતી લયબદ્ધ ગતિને શું કહેવાય?

15. પ્રોટીનના સંપૂર્ણ પાચન બાદ અંતિમ નીપજ કઈ મળે છે?

16. જઠરમાંથી આવતા એસિડિક ખોરાકને આલ્કલાઇન (બેઝિક) બનાવવાનું કાર્ય કોણ કરે છે?

17. કાર્બોદિતના પાચનની અંતિમ નીપજ કઈ છે?

18. સ્વાદુરસમાં રહેલો ટ્રિપ્સિન ઉત્સેચક કોનું પાચન કરે છે?

19. નીચેનામાંથી કયું અંગ પાચનતંત્રનું છે પણ તેમાં પાચનની ક્રિયા થતી નથી?

20. મોટા આંતરડા સાથે જોડાયેલું અવશેષી અંગ કયું છે?