TET & TAT માટે ઉપયોગી બાળ વિકાસ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

બાળ વિકાસ અને શિક્ષણના સિદ્ધાંતો

TET-1 | TET-2 | TAT Special

1. વૃદ્ધિ અને વિકાસ (Growth & Development)

ઘણા વિદ્યાર્થીઓ વૃદ્ધિ અને વિકાસને એક જ માને છે, પણ મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં બંને અલગ છે.

(A) વૃદ્ધિ (Growth):

શરીરના કદ, આકાર અને બંધારણમાં થતો ફેરફાર. આ પરિમાણાત્મક (Quantitative) છે. દા.ત. ઊંચાઈ વધવી, વજન વધવું. તે અમુક ઉંમરે અટકી જાય છે.

(B) વિકાસ (Development):

શારીરિક વૃદ્ધિની સાથે થતા કાર્યક્ષમતામાં આવતા પરિવર્તનો. આ ગુણાત્મક (Qualitative) છે. દા.ત. બાળકની સમજણ શક્તિ વધવી. તે ગર્ભાવસ્થાથી મૃત્યુ સુધી ચાલે છે.

💡 યાદ રાખવાની ટ્રીક વૃદ્ધિ: દેખાય છે, માપી શકાય છે (માપપટ્ટીથી).
વિકાસ: અનુભવી શકાય છે, વર્તનમાં દેખાય છે (સમજણથી).

2. વિકાસની અવસ્થાઓ (Stages of Development)

બાળકના વિકાસને મુખ્યત્વે નીચેની અવસ્થાઓમાં વહેંચવામાં આવે છે:

અવસ્થા	સમયગાળો	વિશેષતા (Keywords)
ગર્ભાવસ્થા	ગર્ભધાન થી જન્મ	સૌથી ઝડપી શારીરિક વિકાસ.
શૈશવ (Infancy)	જન્મ થી 2 વર્ષ	આત્મપ્રેમ, પરાવલંબી, અનુકરણ વૃત્તિ.
પૂર્વ બાલ્યાવસ્થા	2 થી 6 વર્ષ	રમકડાંની ઉંમર (Toy Age), જિજ્ઞાસા વૃત્તિ, ભાષા વિકાસ ઝડપી.
ઉત્તર બાલ્યાવસ્થા	6 થી 12 વર્ષ	ટોળકીની ઉંમર (Gang Age), શાળાએ જવાની શરૂઆત, રખડપટ્ટી.
તરુણાવસ્થા (Adolescence)	12 થી 18 વર્ષ	વાવાઝોડા અને તોફાનનો કાળ (સ્ટેન્લી હોલ), વિજાતીય આકર્ષણ, દિવાસ્વપ્ન.

🎵 યાદ રાખવાનું સોંગ:
"બે (2) વર્ષ સુધી શિશુ કહેવાય,
છ (6) વર્ષ સુધી રમકડાં રમાય (Toy Age),
બાર (12) વર્ષ સુધી ગેંગ (Gang) બનાવાય,
અને અઢાર (18) વર્ષ સુધી તોફાન મચાવે ભાઈ (Adolescence)!"

3. વિકાસના સિદ્ધાંતો (Theories of Development)

આ વિભાગ TET/TAT માટે સૌથી વધુ મહત્વનો છે.

(A) જીન પિયાજે - બોધાત્મક વિકાસ (Cognitive Development)

સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના મનોવૈજ્ઞાનિક પિયાજેએ વિકાસના 4 તબક્કા આપ્યા:

1. સાંવેદનિક કારક (Sensory Motor): (0-2 વર્ષ) - ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ્ઞાન. વસ્તુ સ્થાયિત્વનો ખ્યાલ.
2. પૂર્વ ક્રિયાત્મક (Pre-Operational): (2-7 વર્ષ) - અહમકેન્દ્રીપણું, પ્રતીકોનો ઉપયોગ.
3. મૂર્ત ક્રિયાત્મક (Concrete Operational): (7-11 વર્ષ) - જોઈ શકાય તેવી વસ્તુઓ વિશે તર્ક કરે. વર્ગીકરણ આવડે.
4. અમૂર્ત ક્રિયાત્મક (Formal Operational): (11 વર્ષથી ઉપર) - કલ્પના અને અમૂર્ત ચિંતન.

🧠 પિયાજેની ટ્રીક: "SPCF" S - Sensory (ઇન્દ્રિય)
P - Pre (પૂર્વ)
C - Concrete (મૂર્ત - જોઈ શકાય તેવું)
F - Formal (અમૂર્ત - ફોર્મલ)

(B) કોહલબર્ગ - નૈતિક વિકાસ (Moral Development)

કોહલબર્ગે નૈતિકતાના 3 સ્તરો અને કુલ 6 અવસ્થાઓ આપી છે.

• પૂર્વ રૂઢિગત (Pre-conventional): સજાના ડરથી કે ઈનામની લાલચથી વર્તન કરે.
• રૂઢિગત (Conventional): સમાજના નિયમો અને "સારા છોકરા/છોકરી" બનવા માટે વર્તન કરે.
• ઉત્તર રૂઢિગત (Post-conventional): પોતાના અંતરાત્મા અને સાર્વભૌમિક સિદ્ધાંતો મુજબ વર્તન કરે.

(C) વાઈગોત્સ્કી - સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સિદ્ધાંત

રશિયન મનોવૈજ્ઞાનિક. તેમણે કહ્યું કે બાળક સમાજ અને સંસ્કૃતિ સાથે આંતરક્રિયા કરીને શીખે છે.

• ZPD (Zone of Proximal Development): બાળક જાતે શું કરી શકે અને મદદથી શું કરી શકે તે વચ્ચેનો તફાવત.
• Scaffolding (પાડ/માળખું): બાળકને શરૂઆતમાં અપાતી કામચલાઉ મદદ.

4. વારસો અને વાતાવરણ

વિકાસ = વારસો × વાતાવરણ (વુડવર્થનું સૂત્ર). બંનેની ગુણાકારાત્મક અસર થાય છે.

• વારસો (Heredity): માતા-પિતા તરફથી મળતા જનીનતત્વો. માનવ શરીરમાં 23 જોડ (46) રંગસૂત્રો હોય છે. 23મી જોડ લિંગ નિશ્ચયન કરે છે (XX - છોકરી, XY - છોકરો).
• વાતાવરણ (Environment): આસપાસનું પર્યાવરણ, શાળા, કુટુંબ, સમાજ.
• પ્રકૃતિ અને પોષણ: પ્રકૃતિ એટલે વારસો, પોષણ એટલે વાતાવરણ.

🎯 બાળ વિકાસ ચેલેન્જ (80 MCQs)

શું તમે 80 માંથી 80 લાવવા તૈયાર છો?

Score: 0 / 80