STD 10 Social Science Ch 13 (ઉત્પાદન ઉદ્યોગ) | Agro-based Industries Notes & MCQ in Gujarati

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 13: ઉત્પાદન ઉદ્યોગ (ભાગ-1)

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: ઉત્પાદન ઉદ્યોગ અને તેનું વર્ગીકરણ

1. ઉદ્યોગ એટલે શું? અને તેનું મહત્વ

મનુષ્ય દ્વારા પોતાની બૌદ્ધિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક ક્ષમતા મુજબ કુદરતી સંસાધનોના સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરી, તેને ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી વસ્તુ બનાવવાની પ્રક્રિયાને 'ઉદ્યોગ' કહેવાય છે.

ઉદ્યોગોનું મહત્વ (Importance):

• કોઈ પણ દેશના આર્થિક વિકાસનો પાયો ઉદ્યોગો છે. જે દેશમાં ઉદ્યોગોનો વિકાસ વધુ, તેની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત (દા.ત. યુ.એસ.એ, જાપાન).
• દેશમાં વધતી જતી બેરોજગારી અને ગરીબી દૂર કરવા ઔદ્યોગિક વિકાસ ખૂબ જ જરૂરી છે.
• કૃષિ (ખેતી) ક્ષેત્રને આધુનિક બનાવવા (ટ્રેક્ટર, દવાઓ, ખાતર માટે) ઉદ્યોગો આધાર પૂરો પાડે છે.
• તૈયાર માલની નિકાસ કરવાથી દેશને વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange) પ્રાપ્ત થાય છે.

2. ઉદ્યોગોનું વર્ગીકરણ (Classification of Industries)

ઉદ્યોગોને મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારે વહેંચવામાં આવે છે:

• શ્રમિકોના આધારે:
  ૧. મોટા પાયાના ઉદ્યોગો: જેમાં વધુ રોજગારી મળે. (દા.ત. સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ).
  ૨. નાના પાયાના ઉદ્યોગો: જેમાં શ્રમિકો ઓછા હોય. (દા.ત. ખાંડસરી ઉદ્યોગ, પાપડ ઉદ્યોગ).
• માલિકીના આધારે:
  ખાનગી, જાહેર (સરકારી માલિકીના), સંયુક્ત અને સહકારી (દા.ત. દૂધની ડેરીઓ અને ખાંડના કારખાના સહકારી ધોરણે ચાલે છે).
• કાચા માલના આધારે:
  ૧. કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો: કાચો માલ ખેતીમાંથી મળે. (સુતરાઉ, રેશમી, શણ, ખાંડ, કાગળ).
  ૨. ખનીજ આધારિત ઉદ્યોગો: કાચો માલ પેટાળમાંથી મળે. (લોખંડ-પોલાદ, સિમેન્ટ, એલ્યુમિનિયમ).

3. કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો (Agro-based Industries)

જે ઉદ્યોગોમાં કાચો માલ ખેતીમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે, તેને કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો કહે છે. તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

(A) સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ (Cotton Textile)

• આ ભારતનો સૌથી મોટો અને મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. તે સૌથી વધુ રોજગારી પૂરી પાડે છે.
• મુંબઈની ઓળખ: મુંબઈમાં સુતરાઉ કાપડની સૌથી વધુ મિલો હોવાથી તેને 'સુતરાઉ કાપડની વિશ્વમહાનગરી' (Cottonopolis of India) કહે છે.
• અમદાવાદની ઓળખ: ગુજરાતમાં અમદાવાદને 'પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર' (Manchester of the East) અને 'ડેનિમ સિટી ઑફ ઇન્ડિયા' (Denim City of India) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) શણ કાપડ ઉદ્યોગ (Jute Textile)

• શણ અને શણમાંથી બનતી ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ભારત પ્રથમ ક્રમે છે (જ્યારે નિકાસમાં બાંગ્લાદેશ પછી દ્વિતીય ક્રમે છે).
• ભારતમાં શણની મોટાભાગની મિલો પશ્ચિમ બંગાળમાં હુગલી નદીના કિનારે આવેલી છે, કારણ કે ત્યાં શણનું પુષ્કળ ઉત્પાદન અને પૂરતું પાણી મળે છે.

(C) રેશમી કાપડ ઉદ્યોગ (Silk Textile)

• ભારતમાં મુખ્યત્વે 4 પ્રકારનું રેશમ ઉત્પાદિત થાય છે: ૧. મલબેરી, ૨. ટસર, ૩. એરી, અને ૪. મૂંગા.
• રેશમી કાપડ ઉત્પાદનમાં કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ, જમ્મુ-કાશ્મીર અને તમિલનાડુ મોખરે છે.

(D) ઊની કાપડ ઉદ્યોગ (Woollen Textile)

ભારતમાં ઊની કાપડની સૌથી વધુ મિલો પંજાબ (ખાસ કરીને લુધિયાણા) માં છે, ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્રનો ક્રમ આવે છે.

(E) ખાંડ ઉદ્યોગ (Sugar Industry)

• શેરડી વજનમાં ભારે હોય છે અને જલ્દી સુકાઈ જાય તો તેમાંથી ખાંડ ઓછી બને છે, તેથી ખાંડના કારખાના શેરડી ઉત્પાદક ક્ષેત્રોની નજીક જ સ્થાપવા પડે છે.
• મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશ ખાંડ ઉત્પાદનમાં મોખરે છે. ગુજરાતમાં બારડોલી, ગણદેવી, સુરત, નવસારી, વ્યારા, ભરૂચ વગેરે સ્થળોએ ખાંડના કારખાના છે.

(F) કાગળ ઉદ્યોગ (Paper Industry)

• પોચું લાકડું, વાંસ, ઘાસ અને શેરડીના કૂચામાંથી કાગળ બનાવવામાં આવે છે.
• મધ્યપ્રદેશમાં આવેલું 'નેપાનગર' વર્તમાનપત્રોના (છાપાના) કાગળ બનાવવા માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ શોર્ટકટ કવિતા (સરળતાથી યાદ રાખવા):

"ઉદ્યોગો છે દેશનો પાયો, બેરોજગારી દૂર ભગાયો!
મુંબઈ આપણું 'કોટોનોપોલીસ', અમદાવાદ 'પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર' કહેવાયો!
હુગલી કાંઠે શણની મિલો, રેશમના તો ચાર પ્રકાર,
મલબેરી, ટસર, એરી, મૂંગા - યાદ રાખજો વારંવાર!
ઊની કાપડમાં પંજાબ આગળ, નેપાનગરમાં બને છાપાનો કાગળ,
તાજી શેરડીથી બને ખાંડ, આ છે કૃષિ ઉદ્યોગ ની ઢાળ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

સ્કોર:

0

/ 30