STD 10 Social Science Ch 13 (ઉત્પાદન ઉદ્યોગ - ભાગ 2) | Mineral-Based Industries & MCQ Test in Gujarati

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 13: ઉત્પાદન ઉદ્યોગ (ભાગ-2)

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

ખનીજ આધારિત ઉદ્યોગો (Mineral-Based Industries)

જે ઉદ્યોગોમાં કાચા માલ તરીકે ખનીજો અને ધાતુઓનો ઉપયોગ થાય છે, તેને 'ખનીજ આધારિત ઉદ્યોગો' કહે છે. તેમાં લોખંડ-પોલાદ, એલ્યુમિનિયમ, તાંબુ, રસાયણ અને સિમેન્ટ ઉદ્યોગ મુખ્ય છે.

1. લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ (Iron and Steel Industry)

• આ પાયાનો (Basic) અને ચાવીરૂપ ઉદ્યોગ છે, કારણ કે અન્ય તમામ નાના-મોટા ઉદ્યોગોના મશીનો આમાંથી જ બને છે.
• તે એક ભારે ઉદ્યોગ છે. તેમાં કાચો માલ અને તૈયાર માલ બંને વજનમાં ભારે હોય છે.
• કાચા માલનું પ્રમાણ: પોલાદ બનાવવા માટે કાચું લોખંડ, કોકિંગ કોલસો અને ચૂનાના પથ્થરનો ઉપયોગ આશરે 4:2:1 ના પ્રમાણમાં થાય છે. પોલાદને કઠણ બનાવવા તેમાં થોડું મેંગેનીઝ પણ ઉમેરાય છે.
• મુખ્ય કેન્દ્રો: ભારતમાં ટાટા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ કંપની (TISCO) જમશેદપુરમાં આવેલી છે. આ ઉપરાંત ભિલાઈ, દુર્ગાપુર, બોકારો, રાઉરકેલા, ભદ્રાવતી અને વિશાખાપટ્ટનમમાં મોટા કારખાના છે.

2. એલ્યુમિનિયમ ગાળણ ઉદ્યોગ (Aluminium Smelting)

• લોખંડ પછી આ ભારતનો બીજો સૌથી મહત્વનો ધાતુ ઉદ્યોગ છે.
• વિશેષતા: તે વજનમાં હળવું, મજબૂત, કાટ ન લાગે તેવું અને ઉષ્માનું સુવાહક છે.
• કાચો માલ: એલ્યુમિનિયમ મેળવવા માટે બોક્સાઈટ નો કાચા માલ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. બોક્સાઈટ ભારે અને લાલ રંગનું હોય છે.
• ઉપયોગ: તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે હવાઈ જહાજ (વિમાન), વાસણો અને ઇલેક્ટ્રિક વાયરો બનાવવામાં થાય છે.

3. તાંબુ ગાળણ ઉદ્યોગ (Copper Smelting)

• તાંબુ વિદ્યુતનું ઉત્તમ સુવાહક છે. તેમાં અન્ય ધાતુઓ આસાનીથી ભળતી હોવાથી તેનો ઉપયોગ ખૂબ થાય છે.
• તેનો મુખ્ય ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રિક કેબલ (વાયર), ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સાધનો અને રસાયણ ઉદ્યોગમાં થાય છે.
• ભારતમાં તાંબુ ગાળવાનું મુખ્ય કામ હિન્દુસ્તાન કોપર લિમિટેડ (HCL) દ્વારા થાય છે. તેના મુખ્ય કેન્દ્રો ઘાટશિલા અને ખેતડીમાં છે.

4. રસાયણ ઉદ્યોગ (Chemical Industry)

• ભારતના અર્થતંત્રમાં (GDP માં) રસાયણ ઉદ્યોગનો હિસ્સો આશરે 3 ટકા જેટલો છે.
• કાર્બનિક રસાયણો (Organic): પેટ્રોકેમિકલ્સ, જેમાંથી કૃત્રિમ રેસા, પ્લાસ્ટિક અને દવાઓ બને છે.
• અકાર્બનિક રસાયણો (Inorganic): સલ્ફ્યુરિક એસિડ, નાઈટ્રિક એસિડ, આલ્કલી અને સોડાએશ વગેરે.
• રસાયણ ઉદ્યોગમાં ગુજરાત દેશમાં સર્વોચ્ચ (પ્રથમ) સ્થાને છે. ભરૂચ, અંકલેશ્વર, વડોદરા અને અમદાવાદ તેના મુખ્ય કેન્દ્રો છે.

5. રાસાયણિક ખાતર ઉદ્યોગ (Fertilizer Industry)

• ખેતીમાં ઉત્પાદન વધારવા (હરિયાળી ક્રાંતિ લાવવા) આ ઉદ્યોગનો મોટો ફાળો છે. તેમાં નાઈટ્રોજનયુક્ત (યુરિયા) અને ફોસ્ફેટિક (DAP) ખાતરો બને છે.
• ગુજરાતમાં કંડલા, કલોલ, હજીરા, ભરૂચ અને વડોદરામાં મોટા ખાતરના કારખાના આવેલા છે.

6. સિમેન્ટ ઉદ્યોગ (Cement Industry)

• મકાનો, ફેક્ટરીઓ, પુલ અને રસ્તાઓ બનાવવા માટે સિમેન્ટ અનિવાર્ય છે.
• કાચો માલ: ચૂનાનો પથ્થર, સિલિકા, એલ્યુમિના અને જિપ્સમ (ચિરોડી) વજનદાર કાચો માલ છે. આ ઉપરાંત કોલસો અને વીજળીની પણ જરૂર પડે છે.
• ભારતમાં સૌપ્રથમ સિમેન્ટનું કારખાનું 1904 માં ચેન્નઈ ખાતે સ્થપાયું હતું.
• ગુજરાતમાં દરિયાકિનારે ચૂનાનો પથ્થર મોટા પ્રમાણમાં મળતો હોવાથી અહીં સિમેન્ટ ઉદ્યોગનો સારો વિકાસ થયો છે (દા.ત. પોરબંદર, કોડીનાર, સિક્કા).

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ શોર્ટકટ કવિતા (યાદ રાખવા માટે):

"લોખંડ-પોલાદ પાયાનો ઉદ્યોગ, 4:2:1 નો છે સંયોગ!
જમશેદપુરમાં ટાટાની શાન, બોકારો-ભિલાઈમાં છે મોટું નામ.
હળવું ને મજબૂત એલ્યુમિનિયમ, કાચો માલ બોક્સાઈટ છે ઉત્તમ.
તાંબુ વિદ્યુતનું સુવાહક કહેવાય, કેબલ-વાયરમાં એ વપરાય!
રસાયણમાં ગુજરાત છે મોખરે, ખાતરથી હરિયાળી ક્રાંતિ વિસ્તરે.
1904 માં ચેન્નઈમાં બની સિમેન્ટ, મકાન-પુલ બનાવે એક્સિલેન્ટ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

સ્કોર:

0

/ 30