ગરીબી, ગરીબી રેખા થી નીચે જીવતા લોકો, ગરીબીનું માપન અને ભારતમાં ગરીબી MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આર્થિક સમસ્યાઓ: ગરીબી (Poverty)

ચિત્ર: પ્રકરણ 17 - ગરીબી અને બેરોજગારી

1

ગરીબી એટલે શું? (Definition)

સમાજનો મોટો વર્ગ પોતાની પાયાની અને ન્યૂનતમ જરૂરિયાતો જેવી કે:

• 🍜 રોટી (અનાજ)
• 👕 કપડાં
• 🏠 મકાન (રહેઠાણ)
• 📚 શિક્ષણ
• 💊 આરોગ્ય

આ સેવાઓ ન્યૂનતમ માત્રામાં પણ ભોગવવાથી વંચિત રહીને જીવન ગુજારતો હોય, ત્યારે સમાજની તેવી સ્થિતિને 'ગરીબી' કહે છે.

ગરીબી એ ગુણાત્મક (Qualitative) ખ્યાલ છે. ભારતમાં ગરીબી એ એક જટિલ આર્થિક સમસ્યા છે.

2

ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકો (BPL)

BPL = Below Poverty Line. ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોના સામાન્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• જેમને બે ટંક પૂરતું ભોજન મળતું ન હોય.
• ગંદા વિસ્તારોમાં રહેવું પડતું હોય.
• જેમની આવક નિર્ધારિત અપેક્ષિત આવકથી પણ ઓછી હોય.
• જેઓ નિરક્ષર (અભણ) હોય.
• જેઓ સતત અનેક નાના-મોટા રોગોથી પીડાતા હોય.
• જેમના બાળકોને ભણવાની ઉંમરે મજૂરી કરવી પડતી હોય.
• જેમનું આયુષ્ય રાષ્ટ્રીય સરેરાશ આયુષ્યથી ઓછું હોય.

🧠 Memory Hack: યાદ રાખો "3-K" (કમી): 1. ખાવાની કમી (ખોરાક) 2. કમાણીની કમી (આવક) 3. કાયાની કમી (આરોગ્ય/આયુષ્ય)

3

ગરીબીનું માપન (Measurement)

ગરીબી રેખા નક્કી કરવા માટે બે મુખ્ય આધાર છે:

1. કોઈ એક કુટુંબ દ્વારા વિવિધ વસ્તુઓ કે સેવાઓ પાછળ કરવામાં આવતો ખર્ચ (Expenditure).
2. કુટુંબની કુલ આવક (Income).

(A) કેલરી (ખોરાક) નો માપદંડ

ભારતીય આયોજન પંચે (2011-12) વ્યક્તિ દીઠ દૈનિક ખોરાકમાં કેટલી કેલરી જોઈએ તે નક્કી કર્યું છે:

વિસ્તાર	જરૂરી કેલરી (પ્રતિ વ્યક્તિ/દૈનિક)	કારણ
ગ્રામીણ (ગામડામાં)	2400 કેલરી	શારીરિક શ્રમ વધુ હોય છે.
શહેરી (શહેરમાં)	2100 કેલરી	શારીરિક શ્રમ ઓછો હોય છે.

(B) આવકનો માપદંડ (2011-12 મુજબ)

જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ ખરીદવા માટે વ્યક્તિ દીઠ માસિક કેટલા રૂપિયા જોઈએ?

વિસ્તાર	માસિક ખર્ચ (રૂ. માં)	કુટુંબ ખર્ચ (5 સભ્યો)
ગ્રામીણ	રૂ. 816	રૂ. 4080
શહેરી	રૂ. 1000	રૂ. 5000

🧠 Memory Hack: ગામડામાં ખાવાનું વધારે જોઈએ (2400 કેલરી) પણ ખર્ચો ઓછો થાય (816 રૂ.).
શહેરમાં ખાવાનું ઓછું ચાલે (2100 કેલરી) પણ ખર્ચો વધારે થાય (1000 રૂ.).

4

ગરીબીના પ્રકાર (Concepts)

1. નિરપેક્ષ ગરીબી (Absolute Poverty)

જે લોકો અનાજ, કઠોળ, દૂધ, શાકભાજી અને કપડાં જેવી પ્રાથમિક જરૂરિયાતો લઘુત્તમ બજાર ભાવે પણ ખરીદવા સમર્થ ન હોય, તેઓ નિરપેક્ષ રીતે ગરીબ કહેવાય.

2. સાપેક્ષ ગરીબી (Relative Poverty)

સમાજના જુદા જુદા આવક જૂથો પૈકી કોઈ એક જૂથની આવક બીજા જૂથની આવક કરતા ઓછી હોય, તો તે સાપેક્ષ ગરીબ કહેવાય.

ઉદાહરણ: A ની આવક 10,000 છે અને B ની આવક 20,000 છે.
અહીં B ની સાપેક્ષમાં A ગરીબ ગણાય. આ ખ્યાલ વિકસિત દેશોમાં વધુ જોવા મળે છે.

5

ભારતમાં ગરીબી (Statistics)

આયોજન પંચના 2011-12 ના આંકડા મુજબ:

• ભારતમાં કુલ ગરીબી: 21.9% (લગભગ 27 કરોડ લોકો).
• વિશ્વ બેંક મુજબ: ભારતની કુલ વસ્તીના આશરે 1/3 ભાગ (ત્રીજો ભાગ) ગરીબી રેખા નીચે જીવે છે.

રાજ્યવાર ગરીબી (2011-12):

વિગત	રાજ્ય / ટકાવારી
સૌથી વધુ ગરીબી	છત્તીસગઢ (36.93%)
સૌથી ઓછી ગરીબી	ગોવા (5.09%)
ગુજરાતમાં ગરીબી	16.63%

🧠 Memory Hack: "છત્તીસગઢમાં છત્રીસનો આંકડો (સૌથી ગરીબ)."
"ગોવા ગયા મજા કરવા (સૌથી અમીર/ઓછી ગરીબી)."
"ગુજરાત સ્વીટ 16 (16.63%)."

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30