ભારતીય કસબીઓની કરામત

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતની હસ્ત અને લલિત કલા

પ્રકરણ 2 : ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો (પરંપરાઓ)

1. પ્રસ્તાવના અને વારસો

ભારત સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવતો દેશ છે. વારસાના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:

• જૈવિક વારસો: બાળકને જન્મથી માતા-પિતા તરફથી મળતા શારીરિક અને માનસિક લક્ષણો.
• ભૌતિક વારસો: ઘર, જમીન, જાગીર કે સ્થાવર મિલકત.

આ ઉપરાંત માનવી પોતાની બુદ્ધિશક્તિ, કલા-કૌશલ્ય અને આવડત દ્વારા જે સર્જન કરે છે તેને 'સાંસ્કૃતિક વારસો' કહેવાય.

💡 યાદ રાખો: ભારતનું સ્થાન વિશ્વમાં વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ 7મું અને વસ્તીની દ્રષ્ટિએ 2જું (પુસ્તક મુજબ) છે.

2. માટીકામ કલા (Clay Work)

માનવજીવન અને માટી વચ્ચેનો સંબંધ જન્મથી મૃત્યુ સુધીનો છે. ધાતુની શોધ નહોતી થઈ ત્યારે માટી જ મુખ્ય હતી.

મહત્વના મુદ્દા:

• પ્રાચીન ઉપયોગ: રમકડાં, ઘડા, કોડિયાં, હાંડલા, અને અનાજ ભરવાની કોઠીઓ.
• લીંપણ: ઘરની દીવાલોને માટી અને છાણથી લીંપીને રક્ષણ અપાતું.
• કુંભારનો ચાકડો: પ્રાચીન ભારતનું પ્રથમ યંત્ર ગણાય છે.
• ટેરાકોટા (Terracotta): કાચી અને પકવેલી માટીના વાસણો. જે માટે દક્ષિણ ભારતનું નાગાર્જુન કોંડા અને ગુજરાતનું લાંઘણજ (મહેસાણા) પ્રખ્યાત છે.

🧠 Trick: "માટી" શબ્દ આવે એટલે "માતા" યાદ રાખવી. જન્મથી મરણ સુધી સાથ આપે.
લાલ રંગ: મોહેં-જો-દડો અને હડપ્પાના વાસણો લાલ રંગના હતા જેના પર કાળી ભાત હતી.

3. વણાટ કામ (Weaving)

રૂ ની પૂણીમાંથી તાંતણા ખેંચીને તેને વળ ચઢાવી લાંબો દોરો બનાવવો એટલે કાંતણ. ગાંધીજીએ આને વિશેષ મહત્વ આપ્યું હતું.

હાથવણાટ અને પાટણના પટોળા:

• પ્રાચીન સમયમાં ઢાકાની મલમલ દિવાસળીની પેટીમાં સમાઈ જતી હતી.
• પાટણના પટોળા: સોલંકી યુગમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં વિકાસ પામ્યા. તેને બનતા વાર લાગે છે, તેથી કિંમતી છે.
• બેવડ ઇક્ત (Bevad Ikt): પટોળા બંને બાજુ પહેરી શકાય છે. તેના તાણા અને વાણા બંને રંગાયેલા હોય છે.
• કહેવત: "પડી પટોળે ભાત, ફાટે પણ ફીટે નહીં" (ભાત કાયમ રહે છે).

🎵 Song Trick: ગુજરાતી ગીત યાદ કરો: "છેલજી રે... મારી હાટુ પાટણ થી પટોળા મોંઘા લાવજો."
યાદ રાખો: પટોળા ક્યાંના? પાટણના. પ્રકાર? બેવડ ઇક્ત.

4. ભરતગૂંથણ કલા

હડપ્પા અને મોહેં-જો-દડોના પુતળાઓ પર પણ ભરતકામ જોવા મળ્યું હતું.

• જામનગર/જેતપુર/ભુજ: બાંધણી માટે જાણીતા છે.
• કચ્છનું બન્ની વિસ્તાર: અહીંની 'જત' કોમ (Jat Community) ભરતગૂંથણ માટે વિશ્વવિખ્યાત છે.
• કાશ્મીરી ભરત પણ ખૂબ જાણીતું છે.

5. ચર્મઉદ્યોગ અને હીરા-મોતી કામ

ચર્મઉદ્યોગ (Leather):

મૃત્યુ પામેલા જાનવરોની ચામડીમાંથી પગરખાં, ઢોલ, નગારા, તબલા અને લુહારની ધમણો બનતી.

હીરા-મોતી અને મીનાકારી:

ભારતને 7517 કિમી લાંબો દરિયાકિનારો મળ્યો હોવાથી હીરા-મોતીનો વેપાર જૂનો છે.

• મીનાકારી (Enamel Work): સોના-ચાંદીના અલંકારોમાં લાલ, લીલો અને વાદળી રંગ પૂરવાની કળા.
• કેન્દ્રો: જયપુર, લખનઉ, દિલ્હી, વારાણસી અને હૈદરાબાદ.

🧠 Trick (મીનાકારી શહેરો): "Jaipur Delhi Love (L-V) Hyderabad"
(Jaipur, Delhi, Lucknow, Varanasi, Hyderabad).

6. વિવિધ કલાઓ (Short Notes)

કલા	વિશેષતા / સ્થળ
જરીકામ	સુરત (પાનેતર અને ઘરચોળા માટે).
ધાતુ કામ	લોથલમાંથી દાતરડાં, શારડી અને સોય મળી આવ્યા છે.
કાષ્ઠકલા	સંખેડાનું ફર્નિચર અને ઈડરના રમકડાં.
જડતરકામ	રાજસ્થાનનું બીકાનેર ઘરેણાંના જડતર માટે પ્રખ્યાત.
અકીક કામ	ખંભાત (અકીક એ સિલિકામિશ્રિત પથ્થર છે - Carnelian).

7. ચિત્રકલા (Painting)

ચિત્રકલાનું સ્થાન વિવિધ કલાઓમાં અગ્રીમ છે. તે રંગ અને રેખા દ્વારા અભિવ્યક્ત થાય છે.

• મધ્યપ્રદેશ: ભીમબેટકાની ગુફાઓમાંથી આદિમાનવે દોરેલા પશુ-પક્ષીઓના 500 થી વધુ ચિત્રો મળ્યા છે.
• અજંતા-ઈલોરા: ભારતીય ચિત્રકલાના અજોડ નમૂના છે.
• મંગળ પ્રસંગે સ્વસ્તિક, કળશ અને ગણેશના ચિત્રો દોરવાની પ્રથા જૂની છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તૈયાર છો? નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

Score: 0 / 30