ઓઝોનસ્તર તથા આપણા દ્વારા નિર્માણ પામતા કચરાનું પ્રબંધન

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ઓઝોન અને કચરાનું પ્રબંધન

આકૃતિ: પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ

1

ઓઝોન સ્તર શું છે? (Ozone Layer)

વાતાવરણના ઉપલા સ્તર (સ્ટ્રેટોસ્ફિયર) માં ઓઝોન આવેલો છે. તે સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક પારજાંબલી (Ultraviolet - UV) કિરણોથી પૃથ્વીનું રક્ષણ કરે છે.

સૂત્ર: O₃ (ઓઝોન) | સ્થાન: સ્ટ્રેટોસ્ફિયર

ઓઝોનનું નિર્માણ કેવી રીતે થાય?

સૂર્યના UV કિરણો ઓક્સિજન અણુ (O₂) નું વિઘટન કરી સ્વતંત્ર ઓક્સિજન પરમાણુ (O) બનાવે છે. આ સ્વતંત્ર પરમાણુ ઓક્સિજન અણુ સાથે જોડાઈને ઓઝોન બનાવે છે.

O₂ (UV કિરણો) → O + O
O + O₂ → O₃ (ઓઝોન)

વિરોધાભાસ: પૃથ્વીની સપાટી પર ઓઝોન એક ઘાતક વિષ (ઝેર) છે, પરંતુ વાતાવરણમાં ઉપર તે સુરક્ષા કવચ છે.

2

ઓઝોન સ્તરનું વિઘટન (Depletion)

1980 પછી ઓઝોન સ્તરમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. જેને 'ઓઝોન ગાબડું' કહે છે.

• મુખ્ય દુશ્મન: CFCs (ક્લોરો ફ્લોરો કાર્બન્સ).
• ઉપયોગ: રેફ્રિજરેટર (ફ્રિજ) અને એર કન્ડિશનર (AC) માં શીતક તરીકે.
• અસર: ઓઝોનનું સ્તર પાતળું થવાથી UV કિરણો પૃથ્વી પર આવે છે, જેનાથી ત્વચાનું કેન્સર, આંખમાં મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો થાય છે.

🎶 ઓઝોન ગીત:

"સૂરજ દાદાનો તાપ, ઓઝોન રોકતો આપ,
CFC એ કર્યું પાપ, ગાબડું પાડ્યું સાફ,
ફ્રિજ-એસી થોડા ઘટાડો, પૃથ્વીને બચાવી લો બાપ!"

🧠 Memory Trick: યાદ રાખો "UNEP - 1987".
UNEP (United Nations Environment Programme) એ 1987 માં કરાર કર્યો કે CFC નું ઉત્પાદન ઘટાડવું (ક્યોટો પ્રોટોકોલ/મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ).

3

કચરાનું પ્રબંધન (Waste Management)

આપણી જીવનશૈલીમાં સુધારો થવાથી કચરાનું પ્રમાણ ખૂબ વધ્યું છે. કચરાને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે.

(A) જૈવ વિઘટનીય કચરો (Biodegradable)

જે કચરો કુદરતી પ્રક્રિયાઓ (બેક્ટેરિયા/ફૂગ) દ્વારા વિઘટન પામીને ખાતર બની જાય.

• ઉદાહરણ: શાકભાજીની છાલ, ફળ, કાગળ, સુતરાઉ કાપડ, લાકડું, છાણ.
• પર્યાવરણને નુકસાન કરતો નથી (જો યોગ્ય નિકાલ થાય તો).

(B) જૈવ અવિઘટનીય કચરો (Non-biodegradable)

જે કચરો કુદરતી રીતે સડતો નથી અને વર્ષો સુધી એવો ને એવો જ રહે છે.

• ઉદાહરણ: પ્લાસ્ટિક, કાચ, ધાતુ, પોલીથીન, દવાઓ.
• પર્યાવરણમાં લાંબો સમય ટકી રહીને પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.

તફાવત: સડી જાય = વિઘટનીય | ન સડે = અવિઘટનીય

4

કચરાના નિકાલની પદ્ધતિઓ

કચરાને ગમે ત્યાં ફેંકવાને બદલે તેનો યોગ્ય નિકાલ કરવો જોઈએ.

• 1. પુનઃચક્રણ (Recycling): પ્લાસ્ટિક, કાગળ, કાચ અને ધાતુને ઓગાળીને નવી વસ્તુઓ બનાવવી.
• 2. ખાતર બનાવવું (Composting): જૈવ વિઘટનીય કચરાને ખાડામાં દાટીને તેમાંથી ખાતર બનાવવું.
• 3. બાયોગેસ પ્લાન્ટ: છાણ અને કચરામાંથી ગેસ અને વીજળી ઉત્પન્ન કરવી.
• 4. બાળવું (Incineration): હોસ્પિટલના ચેપી કચરાને ઊંચા તાપમાને બાળી નાખવો.
• 5. લેન્ડફિલ (Landfill): શહેરથી દૂર નીચાણવાળા વિસ્તારમાં કચરો દાટી દેવો.

♻️ 3 R મંત્ર યાદ રાખો:
1. Reduce (ઘટાડો): ઓછો ઉપયોગ કરો.
2. Reuse (પુનઃઉપયોગ): ફરીથી વાપરો.
3. Recycle (પુનઃચક્રણ): નવું બનાવો.

સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ: ગટરના પાણીને નદીમાં છોડતા પહેલા તેને શુદ્ધ કરવું પડે છે, જેથી જળ પ્રદૂષણ અટકે.

5

કચરાની અસરો

જો કચરો યોગ્ય રીતે નિકાલ ન પામે તો શું થાય?

• જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ થાય.
• ગંદકી અને દુર્ગંધ ફેલાય.
• રોગચાળો ફેલાય (મચ્છર, માખી દ્વારા).
• ગટર લાઈન બ્લોક થઈ જાય (પ્લાસ્ટિકથી).
• પ્રાણીઓ (ગાય) પ્લાસ્ટિક ખાઈને મૃત્યુ પામે.

🎶 સફાઈ ગીત:

"પ્લાસ્ટિક હટાઓ, ધરતી બચાવો,
કાગળ ને કપડાં, ફરી ફરી વાપરો,
સ્વચ્છ ભારતનું સપનું, સાકાર કરો!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારું જ્ઞાન ચકાસો! સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30