નિવસનતંત્ર અને તેના ઘટકો 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

નિવસનતંત્ર અને તેના ઘટકો
(Ecosystem & Components)

આકૃતિ: નિવસનતંત્રના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો

નિવસનતંત્ર (Ecosystem) એટલે શું?

કોઈપણ વિસ્તારના બધા સજીવો (વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, સૂક્ષ્મજીવો) અને વાતાવરણના ભૌતિક પરિબળો (તાપમાન, વરસાદ) એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરીને જે તંત્ર બનાવે છે, તેને નિવસનતંત્ર કહે છે.

સમીકરણ: સજીવો + પર્યાવરણ = નિવસનતંત્ર

1

નિવસનતંત્રના પ્રકારો (Types)

નિવસનતંત્રને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

• (A) કુદરતી નિવસનતંત્ર (Natural): જે કુદરતે બનાવ્યું છે. માનવીનો કોઈ હસ્તક્ષેપ નથી.
  ઉદાહરણ: જંગલ, તળાવ, સરોવર, નદી, દરિયો, રણ.
• (B) કૃત્રિમ (માનવસર્જિત) નિવસનતંત્ર (Artificial): જે મનુષ્યે બનાવ્યું છે અને તેની સંભાળ રાખે છે.
  ઉદાહરણ: ખેતર (વાડી), બગીચો, માછલીઘર (Aquarium).

🧠 Memory Trick: "બગીચો અને ખેતર માળી (માણસ) બનાવે, જંગલ તો ભગવાન બનાવે!"
એટલે બગીચો કૃત્રિમ, જંગલ કુદરતી.

2

નિવસનતંત્રના ઘટકો (Components)

નિવસનતંત્ર મુખ્યત્વે બે ઘટકોનું બનેલું છે.

1. અજૈવિક ઘટકો (Abiotic): નિર્જીવ પરિબળો.
2. જૈવિક ઘટકો (Biotic): સજીવ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિ.

3

અજૈવિક ઘટકો (Abiotic Components)

જેમાં જીવ નથી, પણ જીવન માટે જરૂરી છે.

• ભૌતિક પરિબળો: તાપમાન, વરસાદ, ભેજ, પવન, સૂર્યપ્રકાશ.
• ભૂમિય પરિબળો: માટી (ભૂમિ), ખડકો.
• રાસાયણિક પદાર્થો: ઓક્સિજન, નાઈટ્રોજન, પાણી, ખનીજ તત્વો (કાર્બન, કેલ્શિયમ).

🧠 Memory Trick: "હવા, પાણી અને ખોરાક (જમીન), સૂર્યદાદા આપે પ્રકાશ."
આ બધું નિર્જીવ છે પણ આપણને જીવાડે છે = અજૈવિક.

4

જૈવિક ઘટકો (Biotic Components)

ખોરાક મેળવવાની પદ્ધતિના આધારે સજીવોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે.

(A) ઉત્પાદકો (Producers)

જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે. (સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને).

• બધી લીલી વનસ્પતિઓ.
• કેટલાક બેક્ટેરિયા (નીલહરિત લીલ).
• પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા અકાર્બનિક પદાર્થોનું કાર્બનિક ખોરાકમાં રૂપાંતર કરે છે.

(B) ઉપભોગીઓ (Consumers)

જે ખોરાક માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિ) પર આધાર રાખે છે. તેના 4 પ્રકાર છે:

પ્રકાર	ખોરાક	ઉદાહરણ
તૃણાહારી (Herbivores)	ફક્ત વનસ્પતિ	ગાય, હરણ, સસલું
માંસાહારી (Carnivores)	અન્ય પ્રાણીઓ	સિંહ, વાઘ
મિશ્રાહારી (Omnivores)	વનસ્પતિ + પ્રાણી બંને	મનુષ્ય, વંદો, કાગડો
પરોપજીવી (Parasites)	બીજાના શરીરમાંથી પોષણ (માર્યા વગર)	અમરવેલ, જુ, કરમિયા

(C) વિઘટકો (Decomposers)

નિવસનતંત્રના 'સફાઈ કામદારો'. જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.

• ઉદાહરણ: બેક્ટેરિયા અને ફૂગ.
• મૃત સજીવોના શરીરને તોડીને પાછા જમીનમાં ભેળવી દે છે.

🎶 નિવસનતંત્રનું ગીત:

"સૂર્યના કિરણથી ઝાડ બનાવે ખાવાનું,
હરણ ખાય ઘાસ, સિંહને હરણ ભાવવાનું,
મરી જાય બધા ત્યારે બેક્ટેરિયાનું કામ,
માટીમાં ભેળવીને કરે સફાઈ તમામ!"

5

આહાર શૃંખલા અને આહારજાળ

આહાર શૃંખલા (Food Chain): સજીવો ખોરાક માટે એકબીજા પર આધાર રાખીને એક શૃંખલા બનાવે છે.

ઘાસ → હરણ → વાઘ

આહાર શૃંખલામાં ઉર્જાનું વહન એકમાર્ગી (Unidirectional) હોય છે.

આહારજાળ (Food Web): કુદરતમાં આહાર શૃંખલા સીધી નથી હોતી. તે જાળા જેવી ગૂંચવાયેલી હોય છે. એક સજીવને અનેક સજીવો ખાઈ શકે છે.

10% નો નિયમ: એક સ્તરમાંથી બીજા સ્તરમાં માત્ર 10% ઉર્જા જ આગળ વધે છે. બાકીની 90% ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે. (આપનાર: લિન્ડમેન).

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારું જ્ઞાન ચકાસો! સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30