ઘરેલુ વિદ્યુત પરિપથ 30 MCQ સાથે
ઘરેલુ વિદ્યુત પરિપથ
(Domestic Electric Circuit)
પ્રસ્તાવના: આપણા ઘરમાં જે વીજળી આવે છે તે પાવર સ્ટેશનથી થાંભલાઓ દ્વારા આવે છે. તેને મેઈન્સ (Mains) સપ્લાય કહે છે.
ભારતમાં ઘરેલુ વિદ્યુત પ્રવાહ AC (ઓલ્ટરનેટીંગ કરંટ) પ્રકારનો હોય છે.
1 ત્રણ મુખ્ય વાયરો (Three Wires)
ઘરેલુ વાયરિંગમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના વાયર વપરાય છે. તેના રંગો પરથી તેને ઓળખવામાં આવે છે.
| વાયરનું નામ | જૂનો રંગ | નવો રંગ (આંતરરાષ્ટ્રીય) | કાર્ય |
|---|---|---|---|
| લાઈવ (જીવંત) | લાલ (Red) | કથ્થઈ (Brown) | કરંટ લાવે છે (પોઝિટિવ જેવું કામ) |
| ન્યુટ્રલ | કાળો (Black) | વાદળી (Blue) | કરંટ પાછો લઈ જાય છે (સર્કિટ પૂરી કરે) |
| અર્થિંગ | લીલો (Green) | લીલો/પીળો | સુરક્ષા (Safety) માટે |
"લાલ છે લાઈવ, લાવે પાવર જોરદાર,
કાળો છે ન્યુટ્રલ, સર્કિટ કરે તૈયાર,
લીલો છે અર્થિંગ, બચાવે ઝટકાથી યાર!"
2 અર્થિંગ વાયર (Earthing Wire)
શા માટે જરૂરી? જો કોઈ સાધન (જેમ કે ઈસ્ત્રી, ટોસ્ટર, ફ્રિજ) ની ધાતુની સપાટી પર કરંટ લીકેજ થાય, તો અર્થિંગ વાયર તે કરંટને જમીનમાં ઉતારી દે છે.
- આ વાયર જમીનમાં ઊંડે દાટેલી તાંબાની પ્લેટ સાથે જોડાયેલો હોય છે.
- તેનો અવરોધ (Resistance) ખૂબ ઓછો હોય છે.
- ફાયદો: વાપરનાર વ્યક્તિને વીજળીનો જોરદાર આંચકો લાગતો નથી.
જેમ માં બાળકને બચાવે, તેમ અર્થિંગ આપણને કરંટથી બચાવે.
3 શોર્ટ સર્કિટ અને ઓવરલોડિંગ
આ બંને ઘટનામાં કરંટ અચાનક વધી જાય છે, પણ કારણ અલગ છે.
(A) શોર્ટ સર્કિટ (Short Circuit)
જ્યારે લાઈવ (Live) અને ન્યુટ્રલ (Neutral) વાયરનું પ્લાસ્ટિક કવર તૂટી જાય અને બંને એકબીજાને સીધા અડી જાય.
- અવરોધ (Resistance) શૂન્ય થઈ જાય.
- પ્રવાહ (Current) અનંત થઈ જાય.
- પરિણામ: તણખા થાય અને આગ લાગે.
(B) ઓવરલોડિંગ (Overloading)
જ્યારે એક જ સોકેટમાં ઘણા બધા સાધનો (જેમ કે AC, હીટર, મિક્સર) જોડી દેવામાં આવે.
- વાયરની ક્ષમતા કરતા વધુ કરંટ ખેંચાય છે.
- વોલ્ટેજ ડ્રોપ થાય છે (ઘટે છે).
- વાયર ગરમ થઈને બળી જાય છે.
4 ફ્યુઝ (Electric Fuse) - સુરક્ષા રક્ષક
ફ્યુઝ એ પરિપથનો 'સિક્યુરિટી ગાર્ડ' છે. તે આપણને અને સાધનોને બચાવે છે.
- સિદ્ધાંત: વિદ્યુત પ્રવાહની તાપીય અસર (Joule's Heating Effect).
- રચના: નીચા ગલનબિંદુવાળી ધાતુ (ટીન અને સીસા/Lead ની મિશ્રધાતુ) નો તાર હોય છે.
- જોડાણ: હંમેશા શ્રેણી (Series) માં અને લાઈવ વાયર સાથે જોડવામાં આવે છે.
- કાર્ય: જો કરંટ મર્યાદા કરતા વધે, તો ફ્યુઝનો તાર ગરમ થઈને પીગળી જાય છે અને સર્કિટ તોડી નાખે છે.
5 જોડાણ પદ્ધતિ (Connection Type)
ઘરમાં બધા સાધનો હંમેશા સમાંતર (Parallel) જોડાણમાં હોય છે.
સમાંતર જોડાણના ફાયદા:
- દરેક સાધનને સમાન વોલ્ટેજ (220V) મળે છે.
- દરેક સાધનની પોતાની સ્વતંત્ર સ્વીચ હોય છે.
- જો એક સાધન (જેમ કે બલ્બ) બગડી જાય, તો બીજા સાધનો (પંખો, ટીવી) ચાલુ રહે છે.
1. 5A લાઈન: નાના સાધનો માટે (બલ્બ, પંખા).
2. 15A લાઈન: પાવર પ્લગ (AC, ફ્રિજ, ગીઝર).
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
તમારું જ્ઞાન ચકાસો! સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
