ધોરણ 10 ગુજરાતી વ્યાકરણ સમાસ 30 MCQ સાથે
સમાસ (Samas) - શબ્દોનું ટૂંકું રૂપ
સમાસ એટલે શું?
બે કે તેથી વધુ શબ્દો જોડાઈને એક નવો અર્થપૂર્ણ શબ્દ બનાવે, તેને સમાસ કહેવાય. સમાસનો મુખ્ય હેતુ 'કરકસર' કરવાનો છે (શબ્દો ઘટાડવાનો).
શબ્દને છૂટા પાડવાની ક્રિયાને 'વિગ્રહ' કહેવાય છે. વિગ્રહ કરવાથી જ સમાસ ઓળખાય છે.
1 દ્વંદ્વ સમાસ (જોડકાં)
આ સમાસમાં બંને પદો સમાન મહત્વના હોય છે. તેમને છૂટા પાડતી વખતે 'અને' અથવા 'કે' વપરાય છે.
- માતાપિતા = માતા અને પિતા
- રાતદિવસ = રાત અને દિવસ
- ચા-કોફી = ચા કે કોફી (વિકલ્પ હોય ત્યારે 'કે' વપરાય)
- ત્રણ-ચાર = ત્રણ કે ચાર
જ્યાં બે શબ્દો વચ્ચે લડાઈ ન હોય પણ દોસ્તી હોય (જોડકાં હોય) ત્યાં દ્વંદ્વ આવે.
2 તત્પુરુષ સમાસ (વિભક્તિ)
આ સમાસમાં બીજું પદ મુખ્ય હોય છે. બંને પદો વિભક્તિના પ્રત્યયો (નો, ની, નું, ના, થી, થકી, વડે, માં, માટે) થી જોડાયેલા હોય છે.
- રાષ્ટ્રધ્વજ = રાષ્ટ્રનો ધ્વજ
- સ્નેહભીના = સ્નેહથી ભીના
- ગર્ભશ્રીમંત = ગર્ભમાંથી શ્રીમંત
- વનવાસ = વનમાં વાસ
- દેશદાઝ = દેશ માટે દાઝ
3 મધ્યમપદલોપી સમાસ (Missing Middle)
નામ પરથી જ ખબર પડે છે - 'મધ્યમ પદ' નો 'લોપ' (ગાયબ) થાય છે. વિગ્રહ કરતી વખતે વચ્ચેનું ગાયબ થયેલું પદ ઉમેરવું પડે છે.
- આગગાડી = આગ વડે ચાલતી ગાડી
- ટપાલપેટી = ટપાલ નાખવાની પેટી
- દહીંવડા = દહીં મિશ્રિત વડા
- સિંહાસન = સિંહ ની આકૃતિવાળું આસન
(આગ... [વડે ચાલતી] ...ગાડી).
4 ઉપપદ સમાસ (ક્રિયા કરનાર)
આ સમાસનું બીજું પદ ક્રિયાપદ હોય છે. વિગ્રહ કરતી વખતે પાછળ 'નાર' પ્રત્યય લાગે છે.
- ગિરિધર = ગિરિને ધારણ કરનાર (શ્રીકૃષ્ણ)
- પ્રેમદા = પ્રેમ આપનાર
- જશોદા = જશ આપનાર (દ = દેનાર/આપનાર)
- ગૃહસ્થ = ગૃહમાં રહેનાર (સ્થ = રહેનાર)
- પંકજ = પંક(કાદવ)માં જન્મનાર (જ = જન્મનાર)
(ઉદાહરણ: જળચર, મનોહર, નર્મદા).
5 કર્મધારય સમાસ (વિશેષણ-વિશેષ્ય)
આ સમાસમાં એક પદ બીજા પદના વખાણ કરતું હોય (વિશેષણ હોય) અથવા બંને પદો વચ્ચે સરખામણી હોય.
- મહાદેવ = મહાન એવા દેવ (દેવ કેવા? મહાન)
- પીતાંબર = પીળું વસ્ત્ર (વસ્ત્ર કેવું? પીળું)
- ચરણકમળ = કમળ જેવા ચરણ (સરખામણી)
- દેહલતા = લતા જેવો દેહ
- જ્ઞાનદીપ = જ્ઞાન રૂપી દીપ
6 દ્વિગુ સમાસ (સંખ્યા)
સૌથી સહેલો સમાસ! જે શબ્દની શરૂઆતમાં સંખ્યા (આંકડો) હોય અને તે સમૂહનો અર્થ બતાવતો હોય.
- નવરાત્રિ = નવ રાત્રિનો સમૂહ
- ત્રિલોક = ત્રણ લોકનો સમૂહ
- પંચવટી = પાંચ વડનો સમૂહ
- ચોમાસુ = ચાર માસનો સમૂહ
- અઠવાડિયું = આઠ વારનો સમૂહ
નામમાં જ 'દ્વિ' (બે) છે, એટલે આંકડાની રમત છે.
7 બહુવ્રીહિ સમાસ (અન્ય પદ પ્રધાન)
આ આખો શબ્દ કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિ માટે વપરાય છે. વિગ્રહ કરતી વખતે "જે... તે" અથવા "જેનું... તેનું" આવે.
- નીલકંઠ = જેનું કંઠ નીલ છે તે (કોણ? શિવજી)
- દશાનન = જેને દશ મુખ છે તે (કોણ? રાવણ)
- ગજાનન = જેનું મુખ ગજ (હાથી) જેવું છે તે (ગણેશજી)
- મૂશકવાહન = જેનું વાહન મૂશક છે તે
- અમૂલ્ય = જેનું મૂલ્ય નથી તે
'દશાનન' માં 'દશ' સંખ્યા છે, પણ તે સમૂહ નથી, તે રાવણ માટે વપરાય છે. તેથી તે **બહુવ્રીહિ** કહેવાય, દ્વિગુ નહિ.
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
નીચેના શબ્દોનો સાચો સમાસ ઓળખો.
