ધોરણ 10 ગુજરાતી વ્યાકરણ સંધિ 30 MCQ સાથે
સંધિ (જોડો અને છોડો)
સંધિ એટલે શું?
બે શબ્દો પાસે-પાસે આવે ત્યારે પહેલા શબ્દનો છેલ્લો અક્ષર અને બીજા શબ્દનો પહેલો અક્ષર જોડાઈને એક નવો અવાજ ઉત્પન્ન કરે, તેને સંધિ કહેવાય.
સંધિના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે: 1. સ્વર સંધિ, 2. વ્યંજન સંધિ, 3. વિસર્ગ સંધિ.
1 સજાતીય સંધિ (દીર્ઘ સંધિ)
જ્યારે એક જ જાતિના બે સ્વરો (અ+અ, ઇ+ઇ, ઉ+ઉ) ભેગા થાય, ત્યારે તે હંમેશા દીર્ઘ (મોટા) બને છે.
- હિમ + આલય = હિમાલય
- વાત + આવરણ = વાતાવરણ
- વિદ્યા + અભ્યાસ = વિદ્યાભ્યાસ
- રવિ + ઇન્દ્ર = રવીન્દ્ર (વ માં મોટો ઈ થઈ જાય)
- કવિ + ઈશ્વર = કવીશ્વર
- પરિ + ઈક્ષા = પરીક્ષા
- ભાનુ + ઉદય = ભાનૂદય
- સિંધુ + ઊર્મિ = સિંધૂર્મિ
નાનો + નાનો = મોટો. (રવિ + ઇન્દ્ર = રવીન્દ્ર).
2 ગુણ સંધિ (A+B = C)
અહીં બે અલગ જાતિના સ્વરો ભેગા થઈને ત્રીજો જ સ્વર બનાવે છે.
- દેવ + ઇન્દ્ર = દેવેન્દ્ર
- મહા + ઈશ = મહેશ
- યથા + ઇષ્ટ = યથેષ્ટ
- સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય
- મહા + ઉત્સવ = મહોત્સવ
- પ્ર + ઉઢ = પ્રોઢ
- સપ્ત + ઋષિ = સપ્તર્ષિ
- મહા + ઋષિ = મહર્ષિ
યાદ રાખો: ઇ આવે તો 'એ' થાય (ગણેશ), ઉ આવે તો 'ઓ' થાય (મહોદય).
3 વૃદ્ધિ સંધિ (Growth - માત્રા વધે)
જ્યારે 'અ' કે 'આ' પછી 'એ' કે 'ઓ' આવે, ત્યારે માત્રા વધી જાય છે (બે માત્રા થઈ જાય).
- એક + એક = એકૈક (ક પર બે માત્રા)
- સદા + એવ = સદૈવ
- પુત્ર + એષણા = પુત્રૈષણા
- વન + ઔષધિ = વનૌષધિ
- ગંગા + ઓઘ = ગંગૌઘ
- મહા + ઔદાર્ય = મહૌદાર્ય
જ્યાં પણ ઉપર **બે માત્રા** દેખાય (સદૈવ, વનૌષધિ), ત્યાં સમજી લેવું કે વૃદ્ધિ સંધિ છે.
4 યણ સંધિ (ઈ નો ય, ઉ નો વ)
આમાં સ્વર બદલાઈને વ્યંજન બની જાય છે.
- પ્રતિ + એક = પ્રત્યેક (તિ માંથી 'ત' અડધો થયો અને 'ય' બન્યો)
- ઇતિ + આદિ = ઇત્યાદિ
- અતિ + અંત = અત્યંત
- સુ + આગત = સ્વાગત (સુ માંથી 'સ' અડધો થયો અને 'વ' બન્યો)
- સુ + અલ્પ = સ્વલ્પ
- અનુ + એષણ = અન્વેષણ
- પિતૃ + આજ્ઞા = પિત્રાજ્ઞા
- માતૃ + આદેશ = માત્રાદેશ
5 વિસર્ગ સંધિ (:) ના નિયમો
શબ્દની પાછળ આવતા બે ટપકાં (:) ને વિસર્ગ કહેવાય. તેના ત્રણ મુખ્ય નિયમો છે.
(A) વિસર્ગનો 'ઓ' થાય (:) -> ો
જો વિસર્ગની પહેલાં 'અ' હોય અને પછી ઘોષ વ્યંજન (ગ, જ, દ, બ, મ, ય, ર, લ, વ, હ) હોય.
- મન: + રથ = મનોરથ
- અધ: + ગતિ = અધોગતિ
- તેજ: + મય = તેજોમય
- સર: + જ = સરોજ
(B) વિસર્ગનો 'ર્' થાય (:) -> ર્
જો વિસર્ગની પહેલાં 'અ/આ' સિવાયનો સ્વર (જેમ કે ઇ, ઉ) હોય.
- નિ: + ધન = નિર્ધન (રેફ બન્યો)
- નિ: + આકાર = નિરાકાર
- દુ: + ગંધ = દુર્ગંધ
- આશી: + વાદ = આશીર્વાદ
(C) વિસર્ગનો 'શ', 'ષ' કે 'સ' થાય
- નિ: + ચય = નિશ્ચય (ચ આવે તો શ)
- નિ: + ફળ = નિષ્ફળ (પ/ફ આવે તો ષ)
- નમ: + તે = નમસ્તે (ત આવે તો સ)
- દુ: + સાહસ = દુસ્સાહસ
"નિ: વાળું હંમેશા 'નિર' કે 'નિષ' થાય." (નિર્ભય, નિષ્પાપ).
6 વ્યંજન સંધિ (Consonant Rules)
વ્યંજન સાથે વ્યંજન કે સ્વર જોડાય.
- સત્ + જન = સજ્જન (ત નો જ થઈ જાય)
- ઉત્ + જ્વલ = ઉજ્જવલ
- જગત્ + નાથ = જગન્નાથ (ત નો ન થઈ જાય)
- સમ્ + તોષ = સંતોષ (મ નો અનુસ્વાર થઈ જાય)
- સમ્ + સ્કૃતિ = સંસ્કૃતિ
- વાક્ + ઈશ = વાગીશ (ક નો ગ થઈ જાય)
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
નીચેના શબ્દોની સાચી સંધિ જોડો અથવા છોડો.
