ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન : મૌર્ય કાલીન કલા 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

મૌર્યકાલીન કલા: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય

તફાવત સમજો:

• શિલ્પ (Sculpture): કુશળ શિલ્પી પોતાના મનના ભાવો છીણી-હથોડી વડે પથ્થર કે લાકડા પર કંડારે તેને શિલ્પ કહેવાય. (દા.ત. મૂર્તિ).
• સ્થાપત્ય (Architecture): મકાનો, નગરો, કૂવાઓ, કિલ્લાઓ, મીનારાઓ વગેરેના બાંધકામને સ્થાપત્ય કહેવાય. (અર્થ: બાંધકામ).

1

મૌર્યકાલીન કલા: સ્તૂપ (Stupa)

મૌર્યયુગ દરમિયાન બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રભાવ વધતા 'સ્તૂપ' નું નિર્માણ થયું.

સ્તૂપ એટલે: ભગવાન બુદ્ધના દેહાવશેષોને એક પાત્રમાં મૂકી તેના પર બનાવવામાં આવતી અંડાકાર ઈમારત.

સમ્રાટ અશોકના સમયના 5 પ્રખ્યાત સ્તૂપો:

1. સાંચીનો સ્તૂપ
2. સારનાથનો સ્તૂપ
3. બેરતનો સ્તૂપ
4. નંદનગઢનો સ્તૂપ
5. ગુજરાતમાં દેવની મોરીનો સ્તૂપ

સ્તૂપના મુખ્ય ભાગો (યાદ રાખવા માટે):

• હર્મિકા (Harmika): સ્તૂપના અંડાકાર ભાગની ટોચની ચારે બાજુએ આવેલી રેલિંગ (વાડ). તે પવિત્ર ગણાય છે.
• મેધિ (Medhi): સ્તૂપની ચારે બાજુએ રચેલા ગોળાકાર રસ્તાને મેધિ કહે છે.
• પ્રદક્ષિણાપથ: મંદિર અથવા પૂજાના સ્થળની આસપાસ જે ગોળાકાર રસ્તો હોય છે તેને પ્રદક્ષિણાપથ કહેવાય.
• તોરણ (Toran): બે સ્તંભ ઉપર આડી પાટ (beam) મૂકીને બનાવેલું સુંદર પ્રવેશદ્વાર.

🧠 Memory Hack: "અંડાકાર મહેલ એટલે સ્તૂપ."
ટોચ પર વાડ = હર્મિકા
ગોળ રસ્તો = મેધિ
દરવાજો = તોરણ

2

સ્તંભલેખો (Pillar Inscriptions)

સમ્રાટ અશોકના સમયમાં ધર્મના પ્રચાર માટે શિલ્પકળાના શ્રેષ્ઠ નમૂનારૂપ સ્તંભલેખો ઊભા કરવામાં આવ્યા.

ખાસિયત: એક જ પથ્થર (Single Stone) માંથી કોતરેલા

• આ સ્તંભો સળંગ એક જ પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવતા હતા.
• તેને ઘસી-ઘસીને એટલા ચળકાટવાળા બનાવવામાં આવતા કે જાણે તે ધાતુના બનેલા હોય!
• મુખ્ય સ્તંભો: અંબાલા, મેરઠ, અલ્હાબાદ, સારનાથ, લોરિયા (નંદનગઢ), સાંચી, કાશી, પટના અને બુદ્ધગયા.
• આ સ્તંભો 'બ્રાહ્મી લિપિ' માં કોતરાયેલા છે.

3

સારનાથનો સ્તંભ (The Lion Capital)

ભારતની શિલ્પકળાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો એટલે સારનાથનો સ્તંભ.

વિશેષતાઓ:

• ચાર સિંહો: સ્તંભની ટોચ પર ચાર સિંહો એકબીજાને અડકીને ઉભેલા છે. (આપણને સામેથી ત્રણ જ દેખાય છે).
• ધર્મચક્ર: સિંહોની નીચે ચારે બાજુ ચાર ધર્મચક્રો આવેલા છે. જે ધર્મનો વિજય બતાવે છે.
• પ્રાણીઓ: હાથી, ઘોડો અને બળદની શિલ્પકૃતિઓ પણ છે.
• રાષ્ટ્રધ્વજ: આ ચક્રને ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજમાં સ્થાન મળ્યું છે.
• રાષ્ટ્રમુદ્રા: ચાર સિંહોની આકૃતિ ભારતના રાષ્ટ્રીય ચિહ્ન (Emblem) તરીકે સ્વીકારાઈ છે.

ગૌરવ: દુનિયાની સર્વોત્તમ શિલ્પકૃતિઓમાં આ સ્તંભને સ્થાન મળ્યું છે.

4

શિલાલેખ (Stone Inscriptions)

પથ્થર પર ધાર્મિક આજ્ઞાઓ કોતરાવીને લખાયેલા લેખને શિલાલેખ કહેવાય.

ભાષા: પ્રાકૃત અને બ્રાહ્મી

જૂનાગઢનો શિલાલેખ:

ગુજરાતમાં જૂનાગઢ પાસે ગિરનાર પર્વત તરફ જતા રસ્તામાં તળેટીમાં આ શિલાલેખ આવેલો છે.

• આ શિલાલેખમાં ત્રણ રાજાઓના લેખ છે:
  1. મૌર્ય રાજા ચંદ્રગુપ્ત: સુદર્શન તળાવ બંધાવ્યું (પુષ્યગુપ્ત દ્વારા).
  2. અશોક: નહેરો કઢાવી (યવનરાજ તુષાષ્પ દ્વારા).
  3. રુદ્રદામા: તળાવનું સમારકામ કરાવ્યું.

🧠 Memory Hack: "પથ્થર બોલે છે."
જૂનાગઢમાં એક પથ્થર પર ત્રણ રાજાની વાત લખેલી છે. (ચંદ્રગુપ્ત + અશોક + રુદ્રદામા).

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30

વાંચો આ પણ...

પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન

👉 અહીં ક્લિક કરો