ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 16: વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) ના ધ્યેયો અને કાર્યો (30 MCQ ક્વિઝ)

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આર્થિક ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ: WTO

આકૃતિ: વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) અને વૈશ્વિકીકરણ

1

વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) નો પરિચય

આજે દુનિયાના દેશો એકબીજા સાથે વ્યાપાર કરે છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર સરળતાથી અને કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર ચાલે તે માટે એક સંસ્થાની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેનું નામ છે વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (World Trade Organization - WTO).

• સ્થાપના: સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (UNO) ના સભ્ય દેશો દ્વારા 1 જાન્યુઆરી, 1995 ના રોજ WTO ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
• વડુંમથક (Headquarters): આ સંસ્થાનું વડુંમથક સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જીનીવા (Geneva) શહેરમાં આવેલું છે.
• ભારતની ભૂમિકા: ભારત આ સંગઠનની સ્થાપના સમયથી જ તેનો સભ્ય દેશ છે.

મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: આખી દુનિયા એક 'ગ્લોબલ વિલેજ' (વૈશ્વિક ગામડું) બને અને દેશો વચ્ચે વ્યાપારમાં આવતા તમામ અવરોધો દૂર થાય, તે WTO નું મુખ્ય કામ છે.

2

WTO ના મુખ્ય ધ્યેયો (Objectives)

વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન કયા હેતુથી કામ કરે છે? તેના મુખ્ય ધ્યેયો નીચે મુજબ છે:

• ૧. અવરોધો દૂર કરવા: આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર (બે દેશો વચ્ચેના વ્યાપાર) પરના તમામ અવરોધો (Barriers) દૂર કરવા. દા.ત. ભારે કરવેરા ઘટાડવા.
• ૨. સંરક્ષણ નીતિ નાબૂદ કરવી: વિદેશી વ્યાપાર માટે દેશના ઉદ્યોગોને અપાતું સંરક્ષણ (Protectionism) દૂર કરવું. અર્થાત, દેશી અને વિદેશી બંને કંપનીઓને સમાન તક આપવી.
• ૩. નીતિઓનું સંકલન: વૈશ્વિક વ્યાપાર નીતિ અને દેશની આર્થિક નીતિઓ સાથે સંકલન સાધવું.
• ૪. ઝઘડાઓનું નિવારણ: દુનિયાના દેશો વચ્ચે ઉદભવતા વ્યાપારી ઝઘડાઓનું (Trade disputes) નિવારણ કરવું.

પરીક્ષા માટે IMP: 1 જાન્યુઆરી 1995 + જીનીવા (સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ) = WTO ની ઓળખ

🧠 Memory Trick (WTO ના ધ્યેયો યાદ રાખવા):
સૂત્ર: "અવરોધ-સંરક્ષણ કાઢો, નીતિઓ-ઝઘડા મટાડો!"
(અવરોધ દૂર કરવા, સંરક્ષણ દૂર કરવું, નીતિઓનું સંકલન, અને ઝઘડાનું નિવારણ).

🎶 WTO નું ગીત:

"પંચાણું (1995) ના જાન્યુઆરીમાં એક સંસ્થા બની મહાન,
જીનીવા શહેરમાં બેસીને, દુનિયાનું રાખે ધ્યાન!
નામ એનું WTO, વિશ્વ વ્યાપાર એનું કામ,
ભારત જોડાયું શરૂઆતથી, ઊંચું કરવા નામ!
વ્યાપારના અવરોધો કાઢી, ઝઘડા બધા મટાડે,
આખી દુનિયાના બજારને, એકબીજા સાથે અડાડે!"

3

WTO ના મુખ્ય કાર્યો (Functions)

વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન પોતાના ધ્યેયો પૂરા કરવા માટે નીચે મુજબના અગત્યના કાર્યો કરે છે:

• ૧. બહુરાષ્ટ્રીય કરારોનો અમલ: બહુરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર (Multinational Trade) અને તેને લગતા કરારો માટે જરૂરી માળખું ઊભું કરવું અને તેનો ચુસ્તપણે અમલ કરાવવો.
• ૨. ફોરમ (Forum) તરીકેની કામગીરી: વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન બહુરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર માટે થયેલી ચર્ચા-વિચારણા અને વાટાઘાટો (Negotiations) માટે એક મંચ કે 'ફોરમ' તરીકેની કામગીરી બજાવે છે.
• ૩. ભેદભાવ વગરનો વ્યાપાર: WTO એ ધ્યાન રાખે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારમાં કોઈપણ દેશ સાથે ભેદભાવ ન થાય. (વિશ્વના તમામ દેશોને સમાન ન્યાય અને સમાન નિયમો લાગુ પડે).
• ૪. રાષ્ટ્રીય નીતિઓ પર દેખરેખ: જુદા જુદા દેશો પોતાની રાષ્ટ્રીય વ્યાપાર નીતિઓ કેવી બનાવે છે તેનું તે સતત અવલોકન (Monitoring) કરે છે અને જો કોઈ ભૂલ હોય તો તેમાં જરૂરી સુધારા-વધારા સૂચવે છે.

🧠 Memory Trick (WTO ના કાર્યો યાદ રાખવા):
સૂત્ર: "કરાર-ફોરમ, ભેદભાવ-દેખરેખ!"
(કરારોનો અમલ, ફોરમ તરીકે કામ, ભેદભાવ રોકવો, અને નીતિઓ પર દેખરેખ).

4

ભારતીય અર્થકારણ પર WTO ની અસર

ભારત આ સંગઠનનું સ્થાપના સમયથી જ સભ્ય હોવાથી, આપણા દેશને કેટલાક મોટા ફાયદાઓ (લાભ) થયા છે, જે નીચે મુજબ છે:

• ૧. વિશ્વ વ્યાપારમાં ભારતનો હિસ્સો વધ્યો: વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠનની સ્થાપના પહેલાં, વિશ્વ વ્યાપારમાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર 0.5% (અડધો ટકો) હતો. પરંતુ WTO માં જોડાવાને કારણે આપણી નિકાસમાં ધરખમ વધારો થયો અને હવે ભારતનો હિસ્સો 1% કરતાં પણ વધુ થઈ ગયો છે.
• ૨. તૈયાર વસ્ત્રોની નિકાસ (Readymade Garments): WTO ના સભ્ય બનવાથી, ભારતમાંથી તૈયાર વસ્ત્રો ની વિદેશમાં નિકાસ ખૂબ જ વધી છે. આનાથી આપણા કાપડ ઉદ્યોગને મોટો ફાયદો થયો છે.
• ૩. કૃષિ પેદાશોની નિકાસ (Agricultural Exports): ભારત એક ખેતીપ્રધાન દેશ છે. WTO ના નિયમો મુજબ, આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર ખુલવાથી કૃષિ પેદાશોની નિકાસ વધારવામાં ભારતને મોટી સફળતા મળી છે.
• ૪. હકારાત્મક વ્યાપાર સંતુલન: નિકાસ વધવાને કારણે આયાત પરનું દબાણ ઘટ્યું છે, જેથી દેશના વ્યાપાર સંતુલન (Balance of Trade) માં હકારાત્મક અસર જોવા મળી છે. દેશમાં વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange) ની આવક વધી છે.

વિચારવા જેવી બાબત (શરતો): આ બધા લાભો ભારતને તો જ પૂરેપૂરા મળી શકે જો ભારત પોતાની આંતરમાળખાકીય સગવડો (રસ્તા, વીજળી, બંદરો) ઝડપથી વિકસાવે અને વિકસિત દેશો પણ ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો સાથે કોઈ ભેદભાવ ન રાખે.

🎶 WTO થી ભારતને થયેલા લાભનું ગીત:

"ઝીરો પોઇન્ટ પાંચ (0.5%) થી વધ્યો, હિસ્સો એક (1%) ટકા પાર,
WTO માં જોડાવાથી, ખુલ્યા નિકાસના દ્વાર!
તૈયાર કપડાં આપણા, પહેરે આખો સંસાર,
કૃષિ પેદાશો મોકલીએ, ખેડૂતોનો જયજયકાર!
નિકાસ વધી ને આયાત ઘટી, સંતુલન આવ્યું હાથ,
ભારત દેશ આગળ વધશે, જો મળે સૌનો સાથ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી WTO અને ભારત પર તેની અસરની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30