ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 15: આર્થિક પદ્ધતિઓ (બજાર, સમાજવાદી, મિશ્ર અર્થતંત્ર) અને 30 MCQ ક્વિઝ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આર્થિક વિકાસ: સાધનોની ફાળવણી અને આર્થિક પદ્ધતિઓ

આકૃતિ: આર્થિક પદ્ધતિઓ (બજાર, સમાજવાદી, મિશ્ર)

1

ઉત્પાદનના સાધનોની ફાળવણીનો પ્રશ્ન

કોઈપણ દેશ પાસે દુનિયાની તમામ સંપત્તિ નથી હોતી. એટલે કે સાધનોની હંમેશા અછત રહે છે. આથી અર્થતંત્રમાં ઉત્પાદનના સાધનોની ફાળવણી (કયું સાધન ક્યાં વાપરવું) તે અંગે ૪ મુખ્ય બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી પડે છે:

• ૧. અમર્યાદિત જરૂરિયાતો (Unlimited Wants): માનવીની જરૂરિયાતોનો કોઈ અંત નથી. એક જરૂરિયાત સંતોષાય ત્યાં બીજી ઊભી થાય છે. વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના વિકાસથી પણ નવી જરૂરિયાતો જન્મે છે.
• ૨. જરૂરિયાતોમાં અગત્યાનુક્રમ (Priority): બધી જરૂરિયાતો એકસાથે સંતોષી શકાતી નથી. તેથી વ્યક્તિએ નક્કી કરવું પડે છે કે કઈ જરૂરિયાત વધુ અગત્યની છે (દા.ત. પહેલાં ખોરાક, પછી ટીવી).
• ૩. મર્યાદિત સાધનો (Limited Resources): કુદરતી સંપત્તિ અને માનવ સંપત્તિ બંને મર્યાદિત છે. જરૂરિયાતોની સરખામણીમાં સાધનો હંમેશા ઓછા જ પડે છે.
• ૪. સાધનોનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ (Alternative Uses): ઉત્પાદનનું કોઈ એક સાધન એક કરતાં વધુ ઉપયોગમાં આવી શકે છે, પરંતુ એક સમયે એક જ ઉપયોગ થઈ શકે. દા.ત. જમીનના ટુકડા પર ઘઉં વાવીએ, તો ત્યાં બાજરી કે કપાસ વાવી શકાય નહીં. આને સાધનોનો 'વૈકલ્પિક ઉપયોગ' કહેવાય છે.

2

બજાર પદ્ધતિ / મૂડીવાદી પદ્ધતિ (Market System)

ઉત્પાદનના સાધનોની ફાળવણી માટે દેશો અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ અપનાવે છે. તેમાં સૌથી પહેલી છે બજાર પદ્ધતિ (Market System), જેને મૂડીવાદી પદ્ધતિ (Capitalism) પણ કહે છે. અમેરિકા, જાપાન અને ઇંગ્લેન્ડ જેવા દેશોએ આ પદ્ધતિથી પોતાનો વિકાસ કર્યો છે.

બજાર પદ્ધતિના લક્ષણો:

• આ પદ્ધતિના કેન્દ્રમાં માત્ર ને માત્ર 'નફો' (Profit) હોય છે. જે ઉદ્યોગમાં વધુ નફો મળે, તેમાં જ મૂડીરોકાણ થાય છે.
• ઉત્પાદનના સાધનોની માલિકી ખાનગી કે વ્યક્તિગત (Private) હોય છે. (સરકારની દખલગીરી હોતી નથી).
• આર્થિક નિર્ણયો ભાવતંત્ર (કિંમત) ના આધારે લેવાય છે. ગ્રાહકોને પસંદગી કરવાની વિશાળ તક મળે છે.
• આ પદ્ધતિમાં 'હરીફાઈ' (Competition) નું તત્વ અદ્રશ્ય હાથની જેમ આખા બજારને નિયંત્રિત કરે છે.

બજાર પદ્ધતિના લાભ (ફાયદા):

• વ્યક્તિની આર્થિક સ્વતંત્રતા જળવાય છે અને સાધનોનો મહત્તમ (શ્રેષ્ઠ) ઉપયોગ થાય છે.
• હરીફાઈને કારણે વસ્તુની ગુણવત્તા શ્રેષ્ઠ બને છે અને નવા સંશોધનો સતત થતા રહે છે.

બજાર પદ્ધતિની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા):

• નફાને ધ્યાનમાં રાખીને ઉત્પાદન થતું હોવાથી મોજશોખની વસ્તુઓ વધુ બને છે અને પ્રાથમિક જરૂરિયાતની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન ઘટે છે.
• સરકારનો અંકુશ ન હોવાથી કુદરતી સંપત્તિનો બગાડ થાય છે.
• ઈજારાશાહી (Monopoly) વિકસે છે. અમીર વધુ અમીર અને ગરીબ વધુ ગરીબ બને છે, એટલે કે આવકની અસમાનતા વધે છે.
• શ્રમિકો (મજૂરો) નું ભારે શોષણ થાય છે.

યાદ રાખવા જેવી ટ્રીક: બજાર પદ્ધતિ = માત્ર નફો 💰 + ખાનગી માલિકી + હરીફાઈ (સરકારની કોઈ દખલગીરી નહિ)

3

સમાજવાદી પદ્ધતિ (Socialist System)

બજાર પદ્ધતિની નિષ્ફળતામાંથી આ પદ્ધતિનો ઉદ્ભવ થયો. આ પદ્ધતિ બજાર પદ્ધતિથી તદ્દન વિરુદ્ધ (Opposite) છે. રશિયા અને ચીન જેવા દેશોએ આ પદ્ધતિ અપનાવીને ઝડપી આર્થિક વિકાસ હાંસલ કર્યો છે.

સમાજવાદી પદ્ધતિના લક્ષણો:

• આ પદ્ધતિના કેન્દ્રમાં 'નફો' હોતો નથી, પરંતુ 'સમાજનું કલ્યાણ' (Social Welfare) હોય છે.
• ઉત્પાદનના તમામ સાધનોની માલિકી રાજ્યની (સરકારની) હોય છે. ખાનગી માલિકી હોતી નથી.
• અર્થતંત્રના તમામ નિર્ણયો (શું ઉત્પાદન કરવું, કેટલું કરવું) રાજ્યતંત્ર (સરકાર) દ્વારા લેવામાં આવે છે.
• શ્રમિકોને તેમના કામના બદલામાં વેતન ચૂકવવામાં આવે છે (અહીં કોઈ માલિક કે નોકરનો ભેદ હોતો નથી).

સમાજવાદી પદ્ધતિના લાભ (ફાયદા):

• સમાજની જરૂરિયાત મુજબ જ ઉત્પાદન થતું હોવાથી બિનજરૂરી કે મોજશોખની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન થતું નથી.
• આ પદ્ધતિમાં ઉત્પાદનના સાધનોનો બગાડ થતો નથી.
• આવક અને સંપત્તિની અસમાનતા દૂર થાય છે. ગરીબ-અમીર વચ્ચેનો ભેદભાવ મટી જાય છે અને કોઈનું શોષણ થતું નથી.

સમાજવાદી પદ્ધતિની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા):

• સાધનોની માલિકી સરકારની હોવાથી ઉત્પાદન વધારવા માટે વ્યક્તિને પ્રોત્સાહન મળતું નથી (કારણ કે તેને કોઈ અંગત નફો થવાનો નથી).
• હરીફાઈ કે સ્પર્ધાનો અભાવ હોવાથી અર્થતંત્રમાં નવા સંશોધનો (Research) ને વેગ મળતો નથી.
• વ્યક્તિગત આર્થિક સ્વાતંત્ર્ય જળવાતું નથી (તમે તમારી મરજીથી કોઈ ધંધો શરૂ કરી શકતા નથી).
• સરકારનો સંપૂર્ણ હસ્તક્ષેપ હોવાથી અમલદારશાહી (Bureaucracy) નો ભય ઊભો થાય છે. (ભ્રષ્ટાચાર વધી શકે છે).

યાદ રાખવા જેવી ટ્રીક: સમાજવાદી = માત્ર સમાજ કલ્યાણ 🤝 + સરકારી માલિકી (નફો નહિ, ખાનગી દખલ નહિ)

4

મિશ્ર અર્થતંત્ર (Mixed Economy)

બજાર પદ્ધતિ અને સમાજવાદી પદ્ધતિ - આ બંનેની મર્યાદાઓને ટાળીને, બંનેના સારા લક્ષણોનો સમન્વય કરીને એક નવી પદ્ધતિ અસ્તિત્વમાં આવી, જેને મિશ્ર અર્થતંત્ર કહે છે. ભારત, ફ્રાન્સ અને ઇંગ્લેન્ડ જેવા દેશોમાં આ પદ્ધતિ જોવા મળે છે.

મિશ્ર અર્થતંત્રના લક્ષણો:

• આ પદ્ધતિમાં ખાનગી ક્ષેત્ર (Private) અને જાહેર ક્ષેત્ર (Public - સરકાર) બંનેનું સહઅસ્તિત્વ હોય છે. બંને એકબીજાના હરીફ નહીં, પણ પૂરક બનીને કામ કરે છે.
• જાહેર ક્ષેત્ર (સરકાર) ક્યાં કામ કરે?: ભારે ઉદ્યોગો (લોખંડ, સંરક્ષણ સામગ્રી), રેલવે, વીજળી, રસ્તાઓ જેવા પાયાના અને વધુ મૂડી માંગતા ક્ષેત્રો સરકાર પોતાના હાથમાં રાખે છે.
• ખાનગી ક્ષેત્ર ક્યાં કામ કરે?: ખેતી, વેપાર, નાના વપરાશી માલના ઉદ્યોગો વગેરે ખાનગી માલિકીના હોય છે. (જેમ કે રિલાયન્સ, ટાટા).

નિયંત્રિત આર્થિક પદ્ધતિ (Controlled Economic System):

મિશ્ર અર્થતંત્રમાં બજારો સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર હોતા નથી. સરકાર નિયંત્રણો (Controls) મૂકે છે. દા.ત.: સમાજમાં ન જોઇતી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન રોકવા માટે સરકાર ભારે કરવેરા (Taxes) નાખે છે (જેમ કે સિગારેટ, દારૂ). અને પછાત વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગો સ્થાપવા સબસિડી (આર્થિક સહાય) આપે છે. તેથી તેને નિયંત્રિત આર્થિક પદ્ધતિ પણ કહેવાય છે.

મિશ્ર અર્થતંત્રની મર્યાદાઓ:

• આર્થિક અસ્થિરતા (Economic Instability) જોવા મળે છે.
• ખાનગી અને જાહેર ક્ષેત્ર વચ્ચે સંકલનનો અભાવ (Lack of Coordination) હોય છે.
• આર્થિક નીતિઓમાં અસાતત્યતા હોય છે (સરકાર બદલાય એટલે નીતિઓ બદલાય) અને આર્થિક વિકાસનો દર નીચો જોવા મળે છે.

🧠 Memory Trick (ત્રણેય પદ્ધતિઓના દેશો યાદ રાખવા):
૧. બજાર પદ્ધતિ: અમેરિકા, જાપાન (અમે જાપાનમાં બજાર કર્યું).
૨. સમાજવાદી: રશિયા, ચીન (રશિયા-ચીનનો સમાજ).
૩. મિશ્ર: ભારત, ફ્રાન્સ (ભારતની મિશ્ર ભજીયા-ફ્રેન્ચ ફ્રાય!).

🎶 આર્થિક પદ્ધતિઓનું ગીત:

"બજારમાં છે ખાનગી માલિકી, નફાની છે બોલબાલા,
અમેરિકા-જાપાન તેમાં રમ્યા, હરીફાઈના લાગ્યા તાલા!
સમાજવાદીમાં સરકાર છે માલિક, કલ્યાણ એનો મંત્ર છે,
રશિયા-ચીનમાં જોવા મળે, ત્યાં શોષણનો તો અંત છે!
પણ બંનેના સારા ગુણોને ભેગા કરી, ભારતે નવો રસ્તો કાઢ્યો,
જાહેર ને ખાનગી સાથ રહી, મિશ્ર અર્થતંત્રનો પાયો માંડ્યો!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી આર્થિક પદ્ધતિઓની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30