Coordination in Plants (વનસ્પતિઓમાં સંકલન) – ધોરણ 10 વિજ્ઞાન માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શન અને MCQ પ્રશ્નો

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

વનસ્પતિઓમાં સંકલન (Coordination in Plants)

આકૃતિ: વનસ્પતિમાં હલનચલન અને આવર્તનના પ્રકારો

પ્રસ્તાવના

પ્રાણીઓની જેમ વનસ્પતિઓમાં ચેતાતંત્ર (Nervous System) કે સ્નાયુપેશી હોતી નથી. છતાં તેઓ પર્યાવરણના ઉત્તેજનાઓ (જેમ કે પ્રકાશ, પાણી, સ્પર્શ) પ્રત્યે પ્રતિચાર આપે છે. વનસ્પતિઓમાં હલનચલન બે પ્રકારના હોય છે:

• વૃદ્ધિ આધારિત હલનચલન: આ ધીમી પ્રક્રિયા છે (દા.ત. પ્રકાંડનું વધવું).
• વૃદ્ધિથી મુક્ત હલનચલન: આ ઝડપી પ્રક્રિયા છે (દા.ત. લજામણીના પર્ણો બીડાઈ જવા).

1. ઉત્તેજના માટે તાત્કાલિક પ્રતિચાર (વૃદ્ધિ મુક્ત)

લજામણી (Mimosa pudica) જેવી વનસ્પતિમાં જ્યારે આપણે પર્ણને અડકીએ છીએ ત્યારે તે તરત જ બીડાઈ જાય છે.

કારણ: વનસ્પતિ કોષો તેમનામાં રહેલા પાણીના પ્રમાણમાં ફેરફાર કરીને પોતાનો આકાર બદલે છે. જ્યારે કોષોમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય ત્યારે તે સંકોચાય છે અને પર્ણ વળી જાય છે. અહીં કોઈ ચેતાપેશી નથી, છતાં વીજ-રાસાયણિક સાધનો દ્વારા માહિતી એક કોષથી બીજા કોષ સુધી પહોંચે છે.

2. વૃદ્ધિને કારણે હલનચલન (આવર્તન - Tropism)

વનસ્પતિના અંગો બાહ્ય ઉત્તેજનાની દિશામાં કે તેની વિરુદ્ધ દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે, જેને આવર્તન કહે છે.

🔹 આવર્તનના પ્રકારો:

• પ્રકાશાવર્તન (Phototropism): પ્રકાશની પ્રતિક્રિયા રૂપે.
  👉 પ્રકાંડ પ્રકાશ તરફ વળે છે (ધન).
  👉 મૂળ પ્રકાશથી દૂર જાય છે (ઋણ).
• ભૂ-આવર્તન (Geotropism): ગુરુત્વાકર્ષણની પ્રતિક્રિયા રૂપે.
  👉 મૂળ જમીન તરફ નીચે જાય છે (ધન).
  👉 પ્રકાંડ ઉપર તરફ જાય છે (ઋણ).
• જલાવર્તન (Hydrotropism): પાણી તરફ મૂળની વૃદ્ધિ. મૂળ હંમેશા ભેજવાળી જગ્યા તરફ વળે છે.
• રસાયણાવર્તન (Chemotropism): ચોક્કસ રસાયણો પ્રત્યે પ્રતિચાર.
  👉 ઉદાહરણ: પરાગનલિકાની અંડક તરફની વૃદ્ધિ.
• સ્પર્શાવર્તન (Thigmotropism): આધારના સ્પર્શથી.
  👉 ઉદાહરણ: વટાણાના છોડના સૂત્રો (Tendrils) જ્યારે કોઈ આધારને અડકે છે, ત્યારે તે આધારની ફરતે વીંટળાઈ જાય છે.

3. વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો (Phytohormones)

વનસ્પતિમાં નિયંત્રણ અને સંકલન માટે રાસાયણિક પદાર્થો વપરાય છે, જેને અંતઃસ્ત્રાવો કહે છે.

• ઓક્સિન (Auxin): પ્રરોહના અગ્ર ભાગે (ટોચ પર) સંશ્લેષણ પામે છે. તે કોષોની લંબાઈ વધારવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે વનસ્પતિ પર એક બાજુથી પ્રકાશ પડે, ત્યારે ઓક્સિન છાયાવાળા ભાગમાં પ્રસરણ પામે છે, જેથી તે ભાગ વધુ લાંબો થાય અને છોડ પ્રકાશ તરફ વળેલો દેખાય.
• જીબરેલિન (Gibberellin): પ્રકાંડની વૃદ્ધિમાં મદદ કરે છે.
• સાઈટોકાઈનીન (Cytokinin): કોષવિભાજનને પ્રેરિત કરે છે. ફળ અને બીજમાં તેની સાંદ્રતા વધારે હોય છે.
• એબ્સીસિક એસિડ (Abscisic Acid): આ વૃદ્ધિ અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવ છે. તે વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અટકાવે છે અને તેના કારણે પર્ણો કરમાઈ જાય છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (25 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 25