ધોરણ 10 વિજ્ઞાન – રોજિંદા જીવનમાં થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ સાથે ઉદાહરણો અને MCQ પ્રશ્નો (ગુજરાતી)

રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને સમીકરણો

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન (NCERT)

1. રાસાયણિક પ્રક્રિયા એટલે શું?

જ્યારે કોઈ પદાર્થમાં રાસાયણિક ફેરફાર થાય છે ત્યારે આપણે કહી શકીએ કે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ છે. રોજીંદા જીવનમાં જોવા મળતા ઉદાહરણો:

• ઉનાળામાં ઓરડાના તાપમાને દૂધનું બગડી જવું (દહીં બનવું).
• લોખંડની વસ્તુઓ (તવા, ખીલી) ને ભેજવાળી હવામાં ખુલ્લા રાખતા કાટ લાગવો.
• દ્રાક્ષનું આથવણ થવું.
• આપણા શરીરમાં ખોરાકનું પાચન થવું.
• શ્વાસોચ્છવાસની ક્રિયા.

2. પ્રવૃત્તિ: મેગ્નેશિયમની પટ્ટીનું દહન

આ પ્રવૃત્તિ રાસાયણિક પ્રક્રિયા સમજવા માટે ખૂબ મહત્વની છે.

આકૃતિ: મેગ્નેશિયમની પટ્ટીનું દહન અને મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઈડનું એકત્રીકરણ

પદ્ધતિ: લગભગ 2 સેમી લાંબી મેગ્નેશિયમની પટ્ટીને કાચપેપર (Sandpaper) વડે ઘસીને સાફ કરો. તેને ચીપિયા વડે પકડીને બર્નર પર સળગાવો.

અવલોકન:

• મેગ્નેશિયમની પટ્ટી જગારા મારતી સફેદ જ્યોત થી સળગે છે.
• તે સફેદ પાવડરમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ પાવડર મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઈડ (MgO) છે.

સમીકરણ:

2Mg(s) + O₂(g) → 2MgO(s)

અહીં મેગ્નેશિયમ અને ઓક્સિજન વચ્ચે પ્રક્રિયા થઈ મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઈડ બને છે.

3. રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન થતા ફેરફારો

કોઈપણ રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન નીચેનામાંથી કોઈ એક અથવા વધુ ફેરફારો જોવા મળે છે:

1. ભૌતિક અવસ્થામાં પરિવર્તન: (દા.ત. ઘનમાંથી વાયુ બનવું).
2. રંગમાં પરિવર્તન: પદાર્થનો રંગ બદલાવો.
3. વાયુનો ઉદ્ભવ: પ્રક્રિયા દરમિયાન ગેસ નીકળવો.
4. તાપમાનમાં પરિવર્તન: ગરમી ઉત્પન્ન થવી અથવા શોષાવી.

4. રાસાયણિક સમીકરણો

રાસાયણિક સમીકરણમાં તીરની ડાબી બાજુએ પ્રક્રિયકો (Reactants) અને જમણી બાજુએ નીપજો (Products) લખવામાં આવે છે.

દળ સંચયનો નિયમ: કોઈપણ રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં દળનું સર્જન કે વિનાશ થતો નથી. તેથી, સમીકરણની બંને બાજુએ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન હોવી જોઈએ. આને સંતુલિત સમીકરણ કહે છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન (Quiz) - 15 MCQs

1. નીચેનામાંથી કયો ફેરફાર રાસાયણિક પ્રક્રિયા સૂચવે છે?

2. મેગ્નેશિયમની પટ્ટી હવામાં સળગે ત્યારે કયા રંગની જ્યોત ઉત્પન્ન થાય છે?

3. મેગ્નેશિયમની પટ્ટી સળગતા મળતી રાખ (સફેદ પાવડર) નું રાસાયણિક નામ શું છે?

4. મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઈડનું અણુસૂત્ર કયું છે?

5. મેગ્નેશિયમની પટ્ટીને સળગાવતા પહેલા શા માટે કાચપેપરથી ઘસીને સાફ કરવામાં આવે છે?

6. આપણા શરીરમાં ખોરાકનું પાચન થવું એ કઈ પ્રક્રિયા છે?

7. રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન નીચેનામાંથી શું જોવા મળી શકે છે?

8. શ્વસન (Respiration) એ કેવી પ્રક્રિયા છે?

9. લોખંડ પર કાટ લાગવો એ રાસાયણિક રીતે કયો પદાર્થ બનાવે છે?

10. સમીકરણમાં (aq) સંજ્ઞા શું દર્શાવે છે?

11. ઝીંકના દાણા પર મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ નાખતા કયો વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે?

12. રાસાયણિક સમીકરણને સંતુલિત કરવું કયા નિયમને આધીન છે?

13. કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ (કળી ચૂનો) નું અણુસૂત્ર કયું છે?

14. જે પ્રક્રિયામાં નીપજની સાથે ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય તેને શું કહેવાય?

15. રાસાયણિક સમીકરણમાં પ્રક્રિયકો કઈ બાજુ લખવામાં આવે છે?