STD 10 Social Science Ch 13 (ઉત્પાદન ઉદ્યોગ - ભાગ 3) | Transport, Electronics & Pollution Notes + MCQ Test

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 13: ઉત્પાદન ઉદ્યોગ (ભાગ-3)

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

1. પરિવહન ઉપકરણ ઉદ્યોગ (Transport Equipment Industry)

મુસાફરી અને માલસામાનની હેરફેર માટે વપરાતા વાહનો બનાવતા ઉદ્યોગને પરિવહન ઉપકરણ ઉદ્યોગ કહેવાય છે. તેના મુખ્ય ચાર ભાગ છે:

(A) રેલવે ઉપકરણ (Railway Equipment)

• ભારતમાં રેલવેના એન્જિન (Locomotives) ત્રણ પ્રકારના બને છે: વરાળ, ડીઝલ અને વિદ્યુત.
• વિદ્યુત એન્જિનો ચિત્તરંજન (પશ્ચિમ બંગાળ), વારાણસી (ઉત્તર પ્રદેશ) અને જમશેદપુર (ઝારખંડ) માં બને છે.
• રેલવેના ડબ્બા (Coaches) પેરામ્બુર, બેંગલુરુ, કપૂરથલા અને કોલકાતામાં બને છે.

(B) સડક વાહનો (Automobiles)

• આઝાદી પહેલા આપણે વિદેશથી વાહનોના ભાગ આયાત કરીને જોડતા હતા. આજે ભારતમાં ટ્રેક્ટર, સાયકલ, ટ્રક અને કારનું મોટા પાયે ઉત્પાદન અને નિકાસ થાય છે.
• વ્યાપારી વાહનો (Commercial Vehicles) ના ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં મોખરે છે.

(C) જહાજ બાંધકામ (Shipbuilding)

• જહાજ બાંધકામ ઉદ્યોગ પ્રાચીન સમયથી ભારતમાં વિકસ્યો છે.
• આધુનિક સમયમાં વિશાખાપટ્ટનમ, કોલકાતા, કોચી, મુંબઈ અને માર્મગોવા (ગોવા) ખાતે જહાજ બાંધકામના મોટા કેન્દ્રો છે. કોચી અને વિશાખાપટ્ટનમમાં મોટા કદના જહાજો બને છે.

(D) હવાઈ જહાજ બાંધકામ (Aircraft Industry)

• હાલમાં ભારતમાં માત્ર હેલિકોપ્ટર અને નાના વિમાનો જ બને છે. યાત્રિકો (મુસાફરો) માટેના મોટા વિમાનોનું ઉત્પાદન હજુ ભારતમાં શરૂ થયું નથી.
• તેના મુખ્ય કેન્દ્રો બેંગલુરુ, કોરાપુટ, નાસિક, હૈદરાબાદ અને કાનપુરમાં છે (HAL - Hindustan Aeronautics Limited દ્વારા).

2. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગ (Electronics Industry)

આધુનિક યુગનો સૌથી ઝડપથી વિકસતો ઉદ્યોગ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ છે. ભારતમાં તેની શરૂઆત રેડિયો અને ટેલિફોન ઉદ્યોગથી થઈ હતી.

• BHEL અને BEL: ભારત હેવી ઇલેક્ટ્રિકલ્સ લિમિટેડ (BHEL) અને ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ (BEL) જેવી સંસ્થાઓ દેશના રક્ષણ અને ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે સાધનો બનાવે છે.
• ભારતની સિલિકોન વેલી: ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગના પ્રચંડ વિકાસને કારણે બેંગલુરુ (કર્ણાટક) ને 'ભારતની સિલિકોન વેલી' (Silicon Valley of India) અથવા 'ઇલેક્ટ્રોનિક્સ રાજધાની' કહેવામાં આવે છે.
• કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર ક્ષેત્રે ભારત વિશ્વમાં અગ્રેસર બની ગયું છે. દેશમાં સોફ્ટવેર ટેકનોલોજી પાર્ક ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.

3. ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણીય અતિક્રમણ

ઉદ્યોગોના વિકાસથી દેશને આર્થિક ફાયદો થયો છે, પરંતુ સાથે સાથે પર્યાવરણને ભારે નુકસાન (અતિક્રમણ) પણ પહોંચ્યું છે. પ્રદૂષણ મુખ્યત્વે 4 પ્રકારના હોય છે:

• હવા પ્રદૂષણ (Air Pollution): ઉદ્યોગોના ધુમાડામાં કાર્બન મોનોક્સાઈડ (CO) અને સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ (SO2) જેવા અતિ ઝેરી વાયુઓ ભળે છે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.
• જળ પ્રદૂષણ (Water Pollution): કારખાનાનું કેમિકલયુક્ત ગંદુ પાણી (દૂષિત જળ) સીધું નદીઓમાં છોડવાથી નદીઓ 'ગટર' સમાન બની ગઈ છે. જળચર જીવો નાશ પામે છે.
• ભૂમિ પ્રદૂષણ (Land Pollution): ઔદ્યોગિક કચરો જમીન પર ફેંકવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
• ધ્વનિ પ્રદૂષણ (Noise Pollution): મશીનોના મોટા અવાજને કારણે બહેરાશ અને માનસિક તાણ (ટેન્શન) જેવી બીમારીઓ આવે છે.

4. પર્યાવરણીય અતિક્રમણ રોકવાના ઉપાયો

ઔદ્યોગિક વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું (Sustainable Development) ખૂબ જ જરૂરી છે. આ માટે નીચે મુજબના પગલાં લઈ શકાય:

• યોગ્ય આયોજન: ઉદ્યોગો સ્થાપવા માટે યોગ્ય સ્થળની પસંદગી કરવી અને મશીનોનું સારી રીતે મેઇન્ટેનન્સ કરવું, જેથી અવાજ અને પ્રદૂષણ ઘટે.
• જળ શુદ્ધિકરણ (ETP): ઉદ્યોગોના ગંદા પાણીને સીધું નદીમાં છોડવાને બદલે શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ (Effluent Treatment Plant) દ્વારા સાફ કર્યા પછી જ નિકાલ કરવો.
• આધુનિક ટેકનોલોજી: હવા પ્રદૂષણ રોકવા માટે ફિલ્ટર્સ (Filters), સ્ક્રબર અને ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર જેવા આધુનિક સાધનો લગાવવા.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ શોર્ટકટ કવિતા (સરળતાથી યાદ રાખવા):

"ઇલેક્ટ્રોનિક્સની રાજધાની છે બેંગલુરુ, સિલિકોન વેલીનું નામ થયું પૂરું!
રેલવેના ડબ્બા પેરામ્બુર ને કપૂરથલા, વિદ્યુત એન્જિન બને ચિત્તરંજન-વારાણસી ભલા.
જહાજ માટે જાણીતું કોચી-વિશાખાપટ્ટનમ, સડક વાહનોમાં ભારત છે ઉત્તમ!
હવા-જળ-જમીન ને ધ્વનિ છે પ્રદૂષણના પ્રકાર,
કાર્બન-સલ્ફર વાયુઓ છે હવામાં ઝેરનો ભંડાર!
પાણીને કરો શુદ્ધ, મશીન રાખો સારા, તો જ બચશે પર્યાવરણના નજારા!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

સ્કોર:

0

/ 30