વીજળી તથા ઘસવાથી વીજળીની ઉત્પતિ
વીજળી અને વીજભાર (Lightning & Charge)
1 ઘસવાથી વીજભારની ઉત્પત્તિ
તમે શિયાળામાં સ્વેટર કાઢો ત્યારે 'તડ-તડ' અવાજ આવે છે અને અંધારામાં તણખા દેખાય છે. આ જાદુ નથી, આ 'વીજભાર' (Electric Charge) છે!
અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક બેન્જામિન ફ્રેન્કલિને પતંગ ઉડાવીને સાબિત કર્યું હતું કે આકાશની વીજળી અને આપણા કપડાંના તણખા એક જ ઘટના છે.
વીજભારના બે પ્રકાર:
- ધન વીજભાર (+) (Positive Charge)
- ઋણ વીજભાર (-) (Negative Charge)
• સમાન સ્વભાવવાળા (++) લડે છે = અપાકર્ષણ (Repulsion)
• વિરુદ્ધ સ્વભાવવાળા (+-) પ્રેમ કરે છે = આકર્ષણ (Attraction)
ઉદાહરણ: જ્યારે કાચના સળિયાને રેશમ સાથે ઘસવામાં આવે, ત્યારે કાચનો સળિયો 'ધન વીજભારિત' બને છે.
2 વીજભારનું વહન અને ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ
કોઈ પદાર્થ પર વીજભાર છે કે નહિ તે જાણવા માટે સાદા સાધનને 'ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ' કહે છે.
વીજભારિત પદાર્થથી પૃથ્વીમાં વીજભારના વહનની ક્રિયાને 'અર્થિંગ' કહે છે. આપણા ઘરના વાયરીંગમાં લીલા કલરનો વાયર અર્થિંગનો હોય છે જે આપણને શોક લાગવાથી બચાવે છે.
3 વીજળીની વાર્તા (The Story of Lightning)
આકાશમાં થતી ગાજવીજ વખતે હવા ઉપર તરફ જાય છે અને પાણીના ટીપાં નીચે તરફ આવે છે. આ ઘર્ષણથી વાદળોમાં 'વીજભાર' (Charge) જમા થાય છે.
- ઉપરની બાજુ: વાદળોની ઉપરની કિનારી પર ધન વીજભાર (+) જમા થાય છે.
- નીચેની બાજુ: વાદળોની નીચેની કિનારી પર ઋણ વીજભાર (-) જમા થાય છે.
- જમીન પર: જમીન પાસે પણ ધન વીજભાર (+) હોય છે.
જ્યારે આ જમા થયેલો વીજભાર ખૂબ વધી જાય, ત્યારે હવા તેને રોકી શકતી નથી અને તે 'ધન' અને 'ઋણ' ભેગા થાય છે. ત્યારે તેજસ્વી પ્રકાશ અને ધડાકો થાય છે, જેને આપણે 'વીજળી' કહીએ છીએ.
"વાદળની ઉપર ધન રાજા બેઠા,
નીચે ઋણ રાણી રિસાઈ બેઠા.
જ્યારે બંને મળે જોરથી,
ત્યારે વીજળી ચમકે શોરથી!"
4 વીજળીથી સુરક્ષા (Safety Tips)
વીજળી પડે ત્યારે શું કરવું અને શું ન કરવું તે જાણવું ખૂબ જરૂરી છે.
બહાર હોવ ત્યારે (Outside):
- ખુલ્લા વાહનો જેવા કે બાઈક, ટ્રેક્ટર કે ખુલ્લી કાર સુરક્ષિત નથી.
- ઊંચા વૃક્ષો નીચે આશરો લેવો નહિ. (વીજળી ઊંચી વસ્તુ પર જલ્દી પડે).
- મેદાનમાં હોવ તો જમીન પર સૂઈ ન જવું, પણ ઊભડક બેસી જવું અને માથું ઘૂંટણ વચ્ચે રાખવું.
- છત્રી લઈને બહાર નીકળવું જરાય સુરક્ષિત નથી.
ઘરની અંદર હોવ ત્યારે (Inside):
- ટેલિફોન કે ઈલેક્ટ્રિક વાયરોને અડવું નહિ.
- ચાલુ પાણીએ નહાવું નહિ.
- કોમ્પ્યુટર કે ટીવીના પ્લગ કાઢી નાખવા.
વીજળી હંમેશા ઊંચી અને અણીદાર વસ્તુ શોધે છે. તેથી મેદાનમાં હોવ તો દડાની જેમ ગોળ વળીને બેસી જવું.
5 વીજળી વાહક (Lightning Conductor)
ઊંચી ઇમારતોને વીજળીથી બચાવવા માટે વપરાતું સાધન.
ઇમારત બાંધતી વખતે તેની દીવાલમાં એક ધાતુનો સળિયો જમીનમાં ઉતારવામાં આવે છે. સળિયાનો ઉપરનો છેડો અણીદાર હોય છે અને હવામાં ખુલ્લો રાખવામાં આવે છે. નીચેનો છેડો જમીનમાં ઊંડે દાટવામાં આવે છે.
આ સળિયો વીજળીના વીજભારને સીધો જમીનમાં ઉતારી દે છે, જેથી મકાનને નુકસાન થતું નથી.
એક નજરમાં (Quick Recap)
| વિષય | મુખ્ય વાત |
|---|---|
| ઘસવાથી વીજભાર | કાચનો સળિયો + રેશમ = ધન વીજભાર |
| વીજળી | વાદળોમાં વીજભાર ભેગો થવો |
| સુરક્ષા | ઊંચા ઝાડ નીચે ન ઉભા રહેવું |
| વાહક (Conductor) | મકાનને બચાવવા માટે |
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.