ભારતનું સ્થાન અને વિસ્તાર,વૈવિધ્યસભર વારસો, સાંસ્કૃતિનો અર્થ પ્રાકૃતિક વારસો

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતનો વારસો: પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક

ચાર્ટ: ભારતીય સંસ્કૃતિ અને વારસાનું મહત્વ

1

ભારતનું સ્થાન અને નામ

ભારત પ્રાચીન સંસ્કૃતિ ધરાવતો દેશ છે. 'વિષ્ણુપુરાણ' ગ્રંથમાં ભારત વિશે કહેવાયું છે:

"સમુદ્રની ઉત્તરે અને હિમાલયની દક્ષિણે આવેલું સ્થળ એટલે ભારતવર્ષ."

પ્રાચીન નામો: ભારતવર્ષ, ભારતખંડ, જંબુદ્વીપ, આર્યવર્ત

વિશ્વમાં ભારતનું સ્થાન:

• વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ: વિશ્વમાં 7મા ક્રમે.
• વસ્તીની દ્રષ્ટિએ: વિશ્વમાં 2જા ક્રમે.

🧠 Memory Hack: "સાત અને બે નો સંગમ."
જમીન સાતમી (7th Rank), માણસો બીજા (2nd Rank).

2

વૈવિધ્યસભર વારસો (Rich Heritage)

ભારતની સંસ્કૃતિ 'સત, ચિત્ અને આનંદ' નો અનુભવ કરાવે છે.

આપણી સંસ્કૃતિ મુખ્યત્વે શાંતિપ્રધાન અને વેપારી રહી છે. ભારતે વિદેશી પ્રજાના સારા તત્વોને અપનાવીને 'વસુધૈવ કુટુંબકમ' ની ભાવના સાકાર કરી છે.

ખાસ નોંધ: સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિથી શરૂ કરીને આજ સુધી લોકોએ પોતાની બુદ્ધિ, શક્તિ અને કલા-કૌશલ્યથી ભારતને સમૃદ્ધ બનાવ્યો છે.

3

સંસ્કૃતિનો અર્થ (Meaning of Culture)

સંસ્કૃતિ એટલે 'જીવન જીવવાની રીત' (Way of Life).

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો:
"સંસ્કૃતિ એટલે માનવ મનનું ખેડાણ."

તેમાં માનવ સમાજની ટેવો, મૂલ્યો, આચાર-વિચાર, રહેણીકરણી અને જીવનને ઉચ્ચતમ ધ્યેય સુધી લઈ જતા આદર્શોનો સરવાળો થાય છે.

4

ભારતનો પ્રાકૃતિક વારસો (Natural Heritage)

પ્રકૃતિ, પર્યાવરણ અને માનવજીવન વચ્ચેના અત્યંત નજીકના સંબંધોનું પરિણામ એટલે 'પ્રાકૃતિક વારસો'.

આ વારસો કુદરતની ભેટ છે. ભારતના પ્રાકૃતિક વારસાને 4 ભાગમાં વહેંચી શકાય:

[A] ભૂમિ દ્રશ્યો (Landscapes)

ભૂમિ આકારો દ્વારા સુંદર દ્રશ્યો સર્જાય છે. દા.ત. હિમાલય.

• હિમાલય આપણને ઉપયોગી વનસ્પતિ, ખનીજો અને પશુ-પક્ષીઓ આપે છે.
• મોટી નદીઓ બારેમાસ પાણીથી ભરપૂર રહે છે.
• યાત્રાધામો: અમરનાથ, બદ્રીનાથ, કેદારનાથ અને નંદાદેવી જેવા શિખરો ત્યાં આવેલા છે.

[B] નદીઓ (Rivers)

ભારતીય સંસ્કૃતિ સિંધુ અને રાવી નદીના કિનારે પાલન-પોષણ પામી છે.

બહુમાન: નદીઓને 'લોકમાતા' કહેવાય છે.

નદીઓ આપણને પીવાનું પાણી, સિંચાઈ, વીજળી અને મકાન બનાવવા માટે માટી પૂરી પાડે છે.

[C] વનસ્પતિ જીવન (Vegetation)

ભારતની પ્રજા પર્યાવરણ પ્રેમી છે. આપણે વૃક્ષોની પૂજા કરીએ છીએ.

• પૂજનીય વૃક્ષો: વડ, પીપળો અને તુલસી.
• વડ સાવિત્રી વ્રત: વડની પૂજા કરવામાં આવે છે.
• ઔષધિઓ: હરડે, આમળા, બહેડા, કુંવારપાઠું, અરડૂસી, લીમડો.
• પુષ્પો: ગુલાબ, કમળ, મોગરો, સૂરજમુખી.

[D] વન્ય જીવન (Wild Life)

ભારત પ્રાણીપ્રેમી સંસ્કૃતિ ધરાવતો દેશ છે.

• વાઘ, સિંહ, હાથી, ગેંડો, ચિત્તો, શિયાળ, રીંછ, હરણ વગેરે જોવા મળે છે.
• વિશેષતા: વિશ્વમાં એશિયાઈ સિંહો માત્ર ગુજરાતના ગીરના જંગલોમાં જોવા મળે છે.
• આપણી રાષ્ટ્રમુદ્રામાં પણ 4 સિંહો, ઘોડો અને બળદની આકૃતિ છે.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત:
"ઉત્તરે હિમાલય, દક્ષિણે સાગર,
નદીઓ લોકમાતા, ભરે પાણીની ગાગર.
વડ-પીપળો પૂજાય, ઔષધિ ગુણકારી,
સિંહ ગરજે ગીરમાં, વન્યસૃષ્ટિ પ્યારી!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30