ધોરણ 8 વિજ્ઞાન ભૂકંપ ની સંપૂર્ણ માહિતી 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભૂકંપ (Earthquake)

ભૂકંપ એટલે શું?

પૃથ્વીનું અચાનક હલવું કે ધ્રૂજવું એટલે ભૂકંપ. આ ઘટના ખૂબ થોડા સમય માટે થાય છે. વાવાઝોડું કે વીજળીની જેમ ભૂકંપની આગાહી કરી શકાતી નથી.

1

પૃથ્વીની રચના (Structure of Earth)

ભૂકંપ કેમ આવે છે તે સમજવા માટે આપણે પૃથ્વીની અંદર ડોકિયું કરવું પડે.

પૃથ્વીના 3 મુખ્ય પડ:

• 1. પોપડો (Crust): પૃથ્વીનું સૌથી ઉપરનું પડ. તે સળંગ નથી પણ ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલું છે. [attachment_0](attachment)
• 2. આવરણ (Mantle): પોપડાની નીચેનું પડ.
• 3. ગર્ભ (Core): પૃથ્વીનું સૌથી અંદરનું કેન્દ્ર.

🧠 Memory Hack: "P.A.G." (પેગ) યાદ રાખો:
P - પોપડો (સૌથી ઉપર)
A - આવરણ (વચ્ચે)
G - ગર્ભ (સૌથી અંદર)

2

ભૂકંપ શાથી થાય છે? (Causes)

પૃથ્વીનો સૌથી ઉપરનો પોપડો (Crust) સળંગ નથી, પણ મોટા ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલો છે. આ ટુકડાઓને 'પ્લેટ' (Tectonic Plates) કહે છે.

[attachment_0](attachment)

બે મુખ્ય કારણો:

• 1. અથડામણ (Collision): જ્યારે બે પ્લેટ એકબીજા સાથે અથડાય છે.
• 2. ઘસાવું (Brushing Past): જ્યારે બે પ્લેટ એકબીજા સાથે ઘસાય છે.

આ હલનચલનને કારણે પૃથ્વીની સપાટી પર ધ્રુજારી ઉત્પન્ન થાય છે, જેને આપણે ભૂકંપ કહીએ છીએ.

સિસ્મિક ઝોન (Seismic Zone): પ્લેટોની ધાર પર ભૂકંપ થવાની સંભાવના સૌથી વધુ હોય છે. આવા વિસ્તારોને 'ફોલ્ટ ઝોન' (Fault Zone) કહે છે. (જેમ કે: કાશ્મીર, કચ્છનું રણ).

3

ભૂકંપનું માપન (Measuring)

ભૂકંપ કેટલો શક્તિશાળી છે તે જાણવા માટે આપણે બે શબ્દો સમજવા પડે.

1. રિક્ટર સ્કેલ (Richter Scale):

ભૂકંપની તીવ્રતા (Magnitude) માપવાનો એકમ.

• આ સ્કેલ રેખીય નથી (Not Linear). મતલબ કે 4 ની તીવ્રતા કરતા 6 ની તીવ્રતા 1000 ગણી વધુ વિનાશક હોય છે.
• વિનાશક ભૂકંપ: રિક્ટર સ્કેલ પર 7 થી વધુ હોય ત્યારે ભારે તબાહી મચે છે (જેમ કે ભુજ અને કાશ્મીરનો ભૂકંપ).

2. સિસ્મોગ્રાફ (Seismograph):

[attachment_1](attachment)

ભૂકંપ આવે ત્યારે પૃથ્વીમાં તરંગો ઉત્પન્ન થાય છે. આ તરંગોને નોંધવાનું કામ જે સાધન કરે છે તેને 'સિસ્મોગ્રાફ' કહે છે.

4

ભૂકંપ સામે સુરક્ષા (Safety Tips)

ભૂકંપની આગાહી થઈ શકતી નથી, તેથી સાવચેતી જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત:
"ઘરની અંદર હોવ તો ટેબલ નીચે,
માથું ઢાંકીને બેસો આંખો મીંચે.
બહાર હોવ તો ખુલ્લામાં જાવ,
ઇમારત ને ઝાડથી દૂર થાવ!"

ઘરની અંદર હોવ તો:

• મજબૂત ટેબલ નીચે આશરો લો (Drop, Cover, Hold on).
• ધ્રુજારી બંધ ન થાય ત્યાં સુધી બહાર ન નીકળો.
• કાચની બારીઓ, અરીસા કે ફોટાની ફ્રેમથી દૂર રહો.
• પથારીમાં હોવ તો ઊભા ન થાવ, તકિયાથી માથું રક્ષણ કરો.

ઘરની બહાર હોવ તો:

• ઇમારતો, વૃક્ષો અને વીજળીના થાંભલાથી દૂર ખુલ્લા મેદાનમાં જાવ.
• કાર કે બસમાં હોવ તો બહાર ન નીકળો, ડ્રાઈવરને ખુલ્લી જગ્યાએ લઈ જવા કહો.

એક નજરમાં (Quick Recap)

વિષય	મુખ્ય વાત
કારણ	પ્લેટોનું હલનચલન
માપન સાધન	સિસ્મોગ્રાફ
તીવ્રતા એકમ	રિક્ટર સ્કેલ
વિનાશક માપ	7 થી વધુ
સુરક્ષા	ખુલ્લા મેદાનમાં જવું

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30