સજીવ વિશ્વમાં વિવિધતા 30 mcq સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

સજીવ વિશ્વમાં વિવિધતા

આકૃતિ: સજીવ વિશ્વમાં વર્ગીકરણ અને વિવિધતા

1. સજીવ શું છે? (What is Living?)

સજીવ કોને કહેવાય? જ્યારે આપણે સજીવોના લક્ષણો વિશે વિચારીએ છીએ, ત્યારે વૃદ્ધિ, પ્રજનન, પર્યાવરણ પ્રત્યેની સભાનતા અને ચોક્કસ પ્રતિક્રિયાઓ જેવા લક્ષણો મુખ્યત્વે ધ્યાનમાં આવે છે. આ ઉપરાંત ચયાપચય, સ્વયંજનન પામવાની ક્ષમતા, સ્વ-આયોજન વગેરે પણ સજીવના અગત્યના લક્ષણો છે.

(A) વૃદ્ધિ (Growth):

બધા જ સજીવો વૃદ્ધિ પામે છે. કદમાં થતો વધારો અને સંખ્યામાં થતો વધારો એ વૃદ્ધિના બે પૂરક લક્ષણો છે. વનસ્પતિઓમાં કોષવિભાજન દ્વારા વૃદ્ધિ જીવનપર્યંત થતી રહે છે, જ્યારે પ્રાણીઓમાં તે અમુક ઉંમર સુધી જ સીમિત હોય છે.

અપવાદ: નિર્જીવ પદાર્થો (જેમ કે પર્વતો, રેતીના ઢગલા) પણ કદમાં વધે છે, પરંતુ તે સપાટી પર દ્રવ્યોના જમા થવાથી થાય છે (બાહ્ય વૃદ્ધિ). જ્યારે સજીવોમાં વૃદ્ધિ અંદરથી થાય છે. તેથી, વૃદ્ધિ એ સજીવનું સંપૂર્ણ ગુણધર્મ (Defining Property) નથી.

(B) પ્રજનન (Reproduction):

પ્રજનન એટલે પોતાના જેવા જ નવા સજીવનું સર્જન કરવું. બહુકોષી સજીવોમાં લિંગી પ્રજનન થાય છે. ફૂગ, લીલ વગેરેમાં અલિંગી પ્રજનન (બીજાણુ સર્જન, કલિકાસર્જન, અવખંડન) જોવા મળે છે.

અપવાદ: ખચ્ચર (Mule), વંધ્ય કામદાર મધમાખી અને વંધ્ય માનવ યુગલ પ્રજનન કરી શકતા નથી, છતાં તે સજીવ છે. તેથી પ્રજનન પણ સજીવોનું સંપૂર્ણ લક્ષણ નથી.

(C) ચયાપચય (Metabolism):

બધા સજીવો રસાયણોના બનેલા છે. શરીરમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓના સરવાળાને ચયાપચય કહે છે. નિર્જીવ પદાર્થોમાં ચયાપચય થતું નથી. તેથી, ચયાપચય એ સજીવોનું સંપૂર્ણ લક્ષણ (Defining Property) છે.

(D) પર્યાવરણ પ્રત્યે સભાનતા (Consciousness):

આપણી આસપાસના પર્યાવરણ (ભૌતિક, રાસાયણિક કે જૈવિક) પ્રત્યે અનુભૂતિ અને પ્રતિક્રિયા આપવી એ સજીવનું સ્પષ્ટ લક્ષણ છે. માત્ર મનુષ્ય જ એવો સજીવ છે જે સ્વયં-સભાનતા (Self-consciousness) ધરાવે છે. સભાનતા એ સજીવોનું સંપૂર્ણ લક્ષણ છે.

2. સજીવ વિશ્વમાં વિવિધતા (Biodiversity)

પૃથ્વી પર અસંખ્ય પ્રકારના સજીવો વસવાટ કરે છે. અત્યાર સુધીમાં ઓળખાયેલ અને વર્ણન કરાયેલ જાતિઓની સંખ્યા અંદાજિત 1.7 થી 1.8 મિલિયન (17-18 લાખ) છે. આને જૈવ વિવિધતા કહે છે.

નામકરણ (Nomenclature):

દરેક સજીવને એક ચોક્કસ નામ આપવાની પદ્ધતિને નામકરણ કહે છે. આ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો છે:

• ICBN: International Code for Botanical Nomenclature (વનસ્પતિઓ માટે).
• ICZN: International Code of Zoological Nomenclature (પ્રાણીઓ માટે).

દ્વિનામી નામકરણ પદ્ધતિ (Binomial Nomenclature):

કેરોલસ લિનિયસ (Carolus Linnaeus) દ્વારા આ પદ્ધતિ વિકસાવવામાં આવી હતી. દરેક વૈજ્ઞાનિક નામ બે ઘટકો ધરાવે છે: (1) પ્રજાતિ (Genus) અને (2) જાતિ (Species).

નિયમો:

1. નામો લેટિન ભાષામાં અને ઈટાલિક્સ (ત્રાંસા) માં લખાય છે.
2. પ્રથમ શબ્દ પ્રજાતિ અને બીજો શબ્દ જાતિ સૂચવે છે.
3. પ્રજાતિનો પ્રથમ અક્ષર કેપિટલ (Capital) અને જાતિનો પ્રથમ અક્ષર નાનો (Small) હોવો જોઈએ.
4. દા.ત. આંબાનું વૈજ્ઞાનિક નામ: Mangifera indica.

વર્ગીકરણ (Taxonomy) અને વર્ગીકૃત કક્ષાઓ:

વર્ગીકરણ એ એક સોપાન પદ્ધતિ નથી, પરંતુ તેમાં ક્રમશઃ શ્રેણીબદ્ધ ચરણો છે જેને વર્ગીકૃત કક્ષા (Taxonomic Category) કહે છે. બધી કક્ષાઓ મળીને વર્ગીકૃત શ્રેણી રચે છે.

ચડતા ક્રમમાં શ્રેણી: જાતિ (Species) → પ્રજાતિ (Genus) → કુળ (Family) → ગોત્ર (Order) → વર્ગ (Class) → સમુદાય/વિભાગ (Phylum/Division) → સૃષ્ટિ (Kingdom).

સામાન્ય નામ	વૈજ્ઞાનિક નામ	પ્રજાતિ	કુળ	ગોત્ર	વર્ગ	સમુદાય/વિભાગ
માનવ	Homo sapiens	Homo	Hominidae	Primata	Mammalia	Chordata
ઘરમાખી	Musca domestica	Musca	Muscidae	Diptera	Insecta	Arthropoda
આંબો	Mangifera indica	Mangifera	Anacardiaceae	Sapindales	Dicotyledonae	Angiospermae
ઘઉં	Triticum aestivum	Triticum	Poaceae	Poales	Monocotyledonae	Angiospermae

3. વર્ગીકરણના સાધનો (Taxonomical Aids)

સજીવોની ઓળખ અને વર્ગીકરણ માટે નમૂનાઓનો સંગ્રહ અને અભ્યાસ જરૂરી છે. આ માટે વપરાતા સાધનો અને સ્થાનો નીચે મુજબ છે:

(A) વનસ્પતિ સંગ્રહાલય (Herbarium):

વનસ્પતિના નમૂનાઓને સૂકવી, દબાવી અને કાગળ પર આરોપિત કરી સંગ્રહ કરવામાં આવે છે. આ શીટ્સ પર વનસ્પતિનું નામ, કુળ, એકત્ર કર્યાની તારીખ, સ્થળ વગેરે માહિતી લખવામાં આવે છે.

(B) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (Botanical Gardens):

અહીં જીવંત વનસ્પતિઓના નમૂનાઓ ઉછેરવામાં આવે છે. દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ અને કુળ દર્શાવતું લેબલ હોય છે.

• ક્યુ (Kew) - ઇંગ્લેન્ડ (વિશ્વનો પ્રખ્યાત).
• ઇન્ડિયન બોટનિકલ ગાર્ડન - હાવડા (ભારત).
• નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ - લખનૌ (ભારત).

(C) મ્યુઝિયમ (Museum):

શાળા અને કોલેજોમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના મૃત નમૂનાઓને સંગ્રહક દ્રાવણો (જેમ કે ફોર્મેલિન) માં સાચવવામાં આવે છે. કીટકોને કીટક બોક્સમાં અને મોટા પ્રાણીઓને સ્ટફિંગ (ભૂસું ભરીને) કરીને સાચવવામાં આવે છે.

(D) પ્રાણી ઉદ્યાનો (Zoological Parks):

અહીં જંગલી પ્રાણીઓને મનુષ્યની દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આ સ્થાનો આપણને પ્રાણીઓની ખોરાક આદતો અને વર્તણૂક શીખવે છે. જેને આપણે સામાન્ય રીતે 'ઝૂ' (Zoo) કહીએ છીએ.

(E) ઓળખચાવી (Key):

આ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખ માટે ઉપયોગમાં લેવાતું સાધન છે. તે સમાનતાઓ અને અસમાનતાઓ પર આધારિત છે. ચાવીઓ સામાન્ય રીતે જોડમાં હોય છે જેને યુગ્મક (Couplet) કહે છે. દરેક વિધાનને માર્ગદર્શિકા (Lead) કહે છે. ઓળખચાવી વિશ્લેષણાત્મક હોય છે.

અન્ય સાધનો:

• વનસ્પતિ યાદી (Flora): ચોક્કસ વિસ્તારમાં મળતી વનસ્પતિઓની માહિતી.
• પરિચય પુસ્તિકા (Manuals): જાતિઓના નામોની ઓળખ માટે ઉપયોગી.
• લઘુપુસ્તિકા (Monograph): કોઈ એક જ વર્ગક (Taxon) ની માહિતી ધરાવતું પુસ્તક.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30