સંસાધનોના ઉપયોગો અને સંસાધનોના પ્રકાર 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

કુદરતી સંસાધનો (Natural Resources)

આકૃતિ: કુદરતી સંસાધનો અને તેના પ્રકારો

1

સંસાધન એટલે શું? (What is a Resource?)

પૃથ્વી પર કુદરતમાં હજારો તત્વો પડેલા છે, પણ તેને આપણે 'સંસાધન' કહી શકીએ નહિ. કોઈ વસ્તુ સંસાધન ત્યારે જ બને છે જ્યારે તેમાં બે શરતો પૂરી થતી હોય:

• માનવીની જરૂરિયાત: માનવી પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે તેના પર આધારિત હોય.
• ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા: માનવી પાસે તેનો ઉપયોગ કરવાની શારીરિક કે બૌદ્ધિક ક્ષમતા (કૌશલ્ય/ટેકનોલોજી) હોય.

સમીકરણ: કુદરત + માનવી + સંસ્કૃતિ (ટેકનોલોજી) = સંસાધન

ઉદાહરણ: પ્રાચીન સમયમાં જમીનમાં દટાયેલા ખનીજો વિશે માનવીને ખબર નહોતી, ત્યારે તે સંસાધન નહોતા. પણ આજે ટેકનોલોજીથી તેને બહાર કાઢી ઉપયોગ કરાય છે, એટલે તે સંસાધન બની ગયા.

2

સંસાધનોના ઉપયોગો (Uses of Resources)

સંસાધનો માનવીને અનેક રીતે ઉપયોગી છે. તેના મુખ્ય 3 ઉપયોગો નીચે મુજબ છે:

(A) સંસાધન ખોરાક તરીકે (As Food)

માનવીની ખોરાકની જરૂરિયાત વિવિધ સંસાધનોમાંથી પૂરી થાય છે:

• વનસ્પતિ (ખેતી દ્વારા મળતા વિવિધ પાકો, ફળો).
• પાલતું પ્રાણીઓ દ્વારા મળતું દૂધ અને તેની બનાવટો (માખણ, પનીર વગેરે).
• માંસ, જળાશયોમાંથી મળતી માછલીઓ અને જળચર પ્રાણીઓ.
• મધમાખીએ બનાવેલું મધ.

(B) સંસાધન કાચા માલના સ્ત્રોત તરીકે (As Raw Material)

ઉદ્યોગો માટે જરૂરી કાચો માલ આપણને સંસાધનો જ આપે છે:

• જંગલોમાંથી: લાકડું, ઔષધિઓ, ગુંદર વગેરે.
• ખેતીમાંથી: કપાસ, શેરડી, શણ વગેરે.
• પશુઓમાંથી: ઊન, ચામડાં અને માંસ.
• ખનીજોમાંથી: લોખંડ, તાંબુ, બોક્સાઈટ વગેરે ખનીજ અયસ્ક.

(C) શક્તિ સંસાધન તરીકે (As Energy Source)

વાહનો ચલાવવા અને ઉદ્યોગોમાં મશીનો ચલાવવા ઉર્જાની જરૂર પડે છે:

• પરંપરાગત સ્ત્રોતો: કોલસો, ખનીજ તેલ (પેટ્રોલિયમ) અને કુદરતી વાયુ.
• બિન-પરંપરાગત સ્ત્રોતો: સૂર્યપ્રકાશ (સૌર ઉર્જા), પવન (પવન ઉર્જા), સમુદ્રના મોજાં, ભરતી-ઓટ અને ભૂતાપીય ઉર્જા.

🧠 Memory Trick: ઉપયોગો યાદ રાખવાની ચાવી: "ખો-કા-શ"
ખો = ખોરાક તરીકે, કા = કાચા માલ તરીકે, શ = શક્તિ (ઉર્જા) તરીકે.

🎶 સંસાધન ગીત:

"ધરતી ખોદી ખનીજ કાઢ્યું, કાચો માલ તો લાયા,
ખેતરમાંથી અનાજ પકવી, ખોરાક મીઠો ખાયા,
પેટ્રોલ, કોલસો શક્તિ આપે, વાહન દોડતા થાયા,
કુદરત તારા ખજાનાના, ગુણગાન અમે ગાયા!"

3

સંસાધનોના પ્રકારો (Types of Resources)

સંસાધનોને મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: (1) માલિકીના આધારે, (2) પુનઃપ્રાપ્યતાના આધારે, અને (3) વિતરણ ક્ષેત્રના આધારે.

(A) માલિકીના આધારે (Based on Ownership)

ક્રમ	પ્રકાર	વિગતો	ઉદાહરણ
1	વ્યક્તિગત સંસાધન (Individual)	કોઈ એક વ્યક્તિ કે પરિવારની માલિકી હોય.	જમીન, પોતાનું મકાન, બગીચો, કૂવો.
2	રાષ્ટ્રીય સંસાધન (National)	કોઈપણ દેશ કે પ્રદેશની સાર્વજનિક સંપત્તિ.	લશ્કર (Army), આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર, નદીઓ.
3	વૈશ્વિક સંસાધન (Global)	સમગ્ર દુનિયાની ભૌતિક અને અભૌતિક સંપત્તિ જેનો ઉપયોગ માનવ કલ્યાણ માટે થતો હોય.	વિશ્વના તમામ રાષ્ટ્રોની સહિયારી માલિકીના સંસાધનો (દા.ત. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્ર).

(B) વિતરણ ક્ષેત્ર મુજબ (Based on Distribution)

સંસાધન ક્યાંથી અને કેટલા પ્રમાણમાં મળે છે, તેના આધારે 4 પ્રકાર પડે છે:

• 1. સર્વસુલભ સંસાધન (Universal): જે વાતાવરણમાં બધે જ વ્યાપક પ્રમાણમાં મળતા હોય. (જેમ કે: ઓક્સિજન, નાઈટ્રોજન વાયુઓ).
• 2. સામાન્ય સુલભ સંસાધન (Commonly Available): જે વસ્તુઓ સામાન્ય રીતે આસાનીથી મળી રહેતી હોય. (જેમ કે: જમીન, જળ, ગોચર ભૂમિ).
• 3. વિરલ સંસાધન (Rare): જેના પ્રાપ્તિ સ્થાનો મર્યાદિત હોય (જે દરેક જગ્યાએ ન મળે). (જેમ કે: કોલસો, પેટ્રોલિયમ, તાંબુ, સોનું, યુરેનિયમ જેવા ખનીજો).
• 4. એકલ સંસાધન (Unique): સમગ્ર દુનિયામાંથી ભાગ્યે જ માત્ર એક કે બે સ્થળેથી મળતા ખનીજ. (જેમ કે: ક્રાયોલાઈટ નામનું ખનીજ, જે માત્ર યુરોપના ગ્રીનલેન્ડ માંથી જ મળે છે).

ખાસ યાદ રાખો (એકલ સંસાધન): પરીક્ષામાં "ક્રાયોલાઈટ" ક્યાંથી મળે છે અને તે કયા પ્રકારનું સંસાધન છે તે વારંવાર પૂછાય છે! (જવાબ: ગ્રીનલેન્ડ, એકલ સંસાધન).

(C) નવીનીકરણના આધારે (Based on Renewability)

સંસાધનો ક્યારે ખલાસ થશે કે નહિ, તેના આધારે 2 પ્રકાર છે:

• 1. નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય) સંસાધનો: જે સંસાધનો પોતાની મેળે ચોક્કસ સમયમાં વપરાયેલા હિસ્સાની પૂર્તિ કરે છે, એટલે કે તે અખૂટ (ક્યારેય ન ખૂટે તેવા) હોય છે.
  ઉદાહરણ: સૂર્યપ્રકાશ, પવન ઉર્જા, જંગલો, પશુ-પક્ષીઓ.
• 2. અનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય) સંસાધનો: જે સંસાધનો એકવાર વપરાયા પછી નજીકના ભવિષ્યમાં તેનું નિર્માણ અશક્ય છે. તે ખૂટી જવાની અણી પર હોય છે.
  ઉદાહરણ: ખનીજ કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ.

🧠 Memory Trick: "સૂર્ય અને પવન કાયમ નવા છે (નવીનીકરણીય)."
"કોલસો અને પેટ્રોલ વાપરીને ધુમાડો થઈ ગયા, હવે પાછા નહિ આવે (અનવીનીકરણીય)."

🎶 સંસાધનોના પ્રકારનું ગીત:

"માલિકી તો ત્રણ પ્રકારની: વ્યક્તિ, રાષ્ટ્ર ને વિશ્વ,
વિતરણમાં સર્વસુલભ વાયુ, પાણી સામાન્ય દ્રશ્ય,
વિરલ મળતા ખનીજો, એકલ ક્રાયોલાઈટની વાત,
અખૂટ છે સૂર્ય-પવન, કોલસા-પેટ્રોલની ટૂંકી જાત!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30