કેટલાક મહત્વપૂર્ણિક સંયોજનો : ઇથેનોલ અને ઇથેનોઈક એસિડ 20 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

મહત્વપૂર્ણ કાર્બનિક સંયોજનો

આકૃતિ: ઇથેનોલ અને ઇથેનોઈક એસિડના રાસાયણિક ગુણધર્મો

1. ઇથેનોલ (Ethanol - CH₃CH₂OH)

ઇથેનોલ, જેને સામાન્ય રીતે માત્ર 'આલ્કોહોલ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપે હોય છે. તે તમામ આલ્કોહોલિક પીણાંઓનો સક્રિય ઘટક છે.

(A) ઇથેનોલના ભૌતિક ગુણધર્મો:

• દ્રાવ્યતા: ઇથેનોલ પાણીમાં કોઈપણ પ્રમાણમાં દ્રાવ્ય છે. તે એક ઉત્તમ દ્રાવક (Solvent) છે.
• ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ: તેનું ગલનબિંદુ 156 K અને ઉત્કલનબિંદુ 351 K (78°C) છે.
• સ્વભાવ: શુદ્ધ ઇથેનોલનું સેવન ઘાતક હોઈ શકે છે, પરંતુ મંદ ઇથેનોલનો નશો લાવવા માટે ઉપયોગ થાય છે.
• ઉપયોગ: દવાઓ જેવી કે ટીંચર આયોડિન, કફ સિરપ અને ટોનિક્સમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.

(B) ઇથેનોલની રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ:

1. સોડિયમ સાથેની પ્રક્રિયા:

આલ્કોહોલ સોડિયમ ધાતુ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઈડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરે છે અને સોડિયમ ઈથેનોક્સાઈડ બનાવે છે.

2Na + 2CH₃CH₂OH → 2CH₃CH₂O⁻Na⁺ (સોડિયમ ઈથેનોક્સાઈડ) + H₂

2. અસંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન બનાવવા માટેની પ્રક્રિયા (નિર્જલીકરણ):

જ્યારે ઇથેનોલને સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક એસિડ (H₂SO₄) સાથે 443 K તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાંથી પાણીનો અણુ દૂર થાય છે અને ઈથીન (Ethene) બને છે. અહીં સાંદ્ર H₂SO₄ નિર્જલીકરણ કર્તા (Dehydrating agent) તરીકે વર્તે છે.

CH₃CH₂OH --(સાંદ્ર H₂SO₄)--> CH₂=CH₂ (ઈથીન) + H₂O

ચેતવણી: આલ્કોહોલનું સેવન સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. તે ચેતાતંત્રને મંદ પાડે છે, નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે અને સ્નાયુઓના સંકલનને અસર કરે છે. મિથેનોલ (CH₃OH) નું અલ્પ સેવન પણ મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે કારણ કે તે યકૃતમાં ઓક્સિડેશન પામી મિથેનાલ બનાવે છે, જે કોષોના પ્રોટોપ્લાઝમને જમાવી દે છે અને અંધાપો લાવી શકે છે.

2. ઇથેનોઈક એસિડ (Ethanoic Acid - CH₃COOH)

ઇથેનોઈક એસિડને સામાન્ય રીતે 'એસિટિક એસિડ' કહે છે અને તે કાર્બોક્સિલિક એસિડ સમૂહનો સભ્ય છે.

(A) ભૌતિક ગુણધર્મો:

• વિનેગર: પાણીમાં એસિટિક એસિડના 5-8% દ્રાવણને વિનેગર (સરકો) કહે છે, જે અથાણાંમાં સંરક્ષક (Preservative) તરીકે વપરાય છે.
• ગ્લેશિયલ એસિટિક એસિડ: શુદ્ધ ઇથેનોઈક એસિડનું ગલનબિંદુ 290 K (17°C) છે. આથી, શિયાળામાં ઠંડી આબોહવામાં તે થીજી જાય છે, તેથી તેને 'ગ્લેશિયલ એસિટિક એસિડ' કહે છે.
• એસિડિકતા: ખનીજ એસિડ (જેમ કે HCl) ની સરખામણીમાં તે નિર્બળ એસિડ છે કારણ કે તે સંપૂર્ણ આયનીકરણ પામતો નથી.

(B) ઇથેનોઈક એસિડની રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ:

1. એસ્ટરીકરણ પ્રક્રિયા (Esterification):

એસિડ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં ઇથેનોઈક એસિડ, શુદ્ધ ઇથેનોલ (આલ્કોહોલ) સાથે પ્રક્રિયા કરીને એસ્ટર બનાવે છે. એસ્ટર મધુર વાસ (Sweet smelling) ધરાવતા પદાર્થો છે, જે અત્તર અને સ્વાદ ઉત્પન્ન કરવા વપરાય છે.

CH₃COOH + CH₃CH₂OH --(Acid)--> CH₃COOCH₂CH₃ (એસ્ટર) + H₂O

2. સાબુનીકરણ (Saponification):

જ્યારે એસ્ટરની સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (NaOH) જેવા બેઝ સાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ફરીથી આલ્કોહોલ અને કાર્બોક્સિલિક એસિડના સોડિયમ ક્ષારમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ પ્રક્રિયા સાબુ બનાવવા માટે વપરાય છે.

CH₃COOC₂H₅ + NaOH → C₂H₅OH + CH₃COONa

3. બેઝ સાથે પ્રક્રિયા:

અન્ય ખનીજ એસિડની જેમ, ઇથેનોઈક એસિડ સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ જેવા બેઝ સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર (સોડિયમ ઇથેનોએટ અથવા સોડિયમ એસિટેટ) અને પાણી આપે છે.

NaOH + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O

4. કાર્બોનેટ અને હાઈડ્રોજન કાર્બોનેટ સાથે પ્રક્રિયા:

ઇથેનોઈક એસિડ કાર્બોનેટ અને હાઈડ્રોજન કાર્બોનેટ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ક્ષાર, કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાણી આપે છે. આ પ્રક્રિયામાં ઉભરા સાથે CO₂ વાયુ નીકળે છે.

2CH₃COOH + Na₂CO₃ → 2CH₃COONa + H₂O + CO₂
CH₃COOH + NaHCO₃ → CH₃COONa + H₂O + CO₂

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (20 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 20