ધોરણ 10 ગુજરાતી વ્યાકરણ ધ્વનિ શ્રેણી વિશે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ધ્વનિ શ્રેણી (Phonetic Series)

ચિત્ર: ધ્વનિ શ્રેણી - સ્વર અને વ્યંજનનો ખેલ

1. ધ્વનિ શ્રેણી એટલે શું?

કોઈપણ શબ્દ એ જુદા-જુદા અક્ષરોનો બનેલો છે. આ અક્ષરોને જ્યારે આપણે સ્વર અને વ્યંજન ના રૂપમાં છૂટા પાડીએ, ત્યારે તેને 'ધ્વનિ શ્રેણી' કહેવાય છે.

શબ્દ = વ્યંજન (ખોડો) + સ્વર

• વ્યંજન: ક, ખ, ગ, ઘ... (આ બધા સ્વર વગર અધૂરા છે, એટલે તેને 'ક્', 'ખ્' એમ ખોડા લખાય).
• સ્વર: અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ઐ, ઓ, ઔ... (આ વ્યંજનને પૂર્ણ કરે છે).

નિયમ 1: ગુજરાતી ભાષા 'વ્યંજનાંત' (વ્યંજન + અંત) ભાષા છે.
એટલે કે, જો શબ્દના છેલ્લે કોઈ માત્રા (કાનો, માત્ર, હસ્વઈ વગેરે) ન હોય, તો છેલ્લે 'અ' બોલાતો નથી, તેથી લખવામાં પણ આવતો નથી.

ઉદાહરણ:

• રામ = ર્ + આ + મ્ (અહીં 'મ' પછી 'અ' નહિ આવે).
• રમ = ર્ + અ + મ્
• રમા = ર્ + અ + મ્ + આ

2. સાદા શબ્દો અને માત્રા

શબ્દમાં જેવી માત્રા હોય, તેવો સ્વર વ્યંજન પછી મૂકવો પડે.

શબ્દ	ધ્વનિ શ્રેણી (છૂટા પાડો)
ગિરિ	ગ્ + ઇ + ર્ + ઇ
દિવેલ	દ્ + ઇ + વ્ + એ + લ્
ખેડૂત	ખ્ + એ + ડ્ + ઊ + ત્
ચોપડો	ચ્ + ઓ + પ્ + અ + ડ્ + ઓ

🧠 Memory Hack (હસ્વ-દીર્ઘ):

• નાની માત્રા (કિ) હોય તો 'ઇ' વાપરો.
• મોટી માત્રા (કી) હોય તો 'ઈ' વાપરો.
• નાનું પૂંછડું (કુ) હોય તો 'ઉ' વાપરો.
• મોટું પૂંછડું (કૂ) હોય તો 'ઊ' વાપરો.

3. 'ર' ના નિયમો (રેફ અને રકાર)

ગુજરાતીમાં 'ર' જ્યારે બીજા વ્યંજન સાથે જોડાય ત્યારે તેના બે રૂપ હોય છે. આમાં ખાસ ધ્યાન આપવું.

(A) રેફ (ઉપર ચંદ્રબિંદુ જેવું - ર્)

જ્યારે અક્ષરની ઉપર રેફ હોય, ત્યારે 'ર' તે અક્ષરની પહેલાં બોલાય છે.

કર્મ = ક્ + અ + ર્ + મ્ + અ

• સૂર્ય = સ્ + ઊ + ર્ + ય્ + અ (અહીં 'ય' ની ઉપર રેફ છે, એટલે 'ર' પહેલા આવ્યો).
• વર્ષ = વ્ + અ + ર્ + ષ્ + અ

(B) રકાર (નીચે લીટી - ્ર)

જ્યારે અક્ષરની નીચે લીટી કે ફાડ હોય, ત્યારે 'ર' તે અક્ષરની પછી બોલાય છે.

ક્રમ = ક્ + ર્ + અ + મ્ + અ

• વજ્ર = વ્ + અ + જ્ + ર્ + અ
• પ્રકાશ = પ્ + ર્ + અ + ક્ + આ + શ્ + અ

🧠 Memory Hack: "ઉપર હોય (રેફ) તો પહેલા આવે." (કર્મ)
"નીચે હોય (રકાર) તો પછી આવે." (ક્રમ)

4. વિશિષ્ટ જોડાક્ષરો (આ ગોખી નાખવા!)

પરીક્ષામાં સૌથી વધુ આ જ પૂછાય છે કારણ કે તે દેખાવમાં અલગ છે.

જોડાક્ષર	છૂટા પાડવાની રીત	ઉદાહરણ
ક્ષ (Ksha)	ક્ + ષ્ + અ	ક્ષમા
જ્ઞ (Gna)	જ્ + ઞ્ + અ	જ્ઞાન
ત્ર (Tra)	ત્ + ર્ + અ	ત્રિશૂળ
શ્ર (Shra)	શ્ + ર્ + અ	શ્રમ
દ્વ (Dva)	દ્ + વ્ + અ	દ્વંદ્વ
દ્ય (Dya)	દ્ + ય્ + અ	વિદ્યા
હ્ર (Hra)	હ્ + ર્ + અ	હ્રદય

ખાસ નોંધ (ઋ):
ઘણીવાર વિદ્યાર્થીઓ 'કૃ' અને 'ક્ર' માં ભૂલ કરે છે.

• કૃ (કૃષ્ણ) = ક્ + ઋ (અહીં 'ર' નથી, પણ સ્વર 'ઋ' છે).
• ક્ર (ક્રમ) = ક્ + ર્ + અ (અહીં વ્યંજન 'ર' છે).

ઉદાહરણ: કૃતજ્ઞ = ક્ + ઋ + ત્ + અ + જ્ + ઞ્ + અ

5. અનુસ્વારના નિયમો (બિંદી)

શબ્દની ઉપર મીંડું (અનુસ્વાર) હોય તો તેને કયો અડધો અક્ષર સમજવો?

નિયમ: અનુસ્વાર પછી જે વ્યંજન આવે, તેના વર્ગનો છેલ્લો (અનુનાસિક) અક્ષર મુકાય છે.

• ગંગા (ગ પછી 'ગ' છે - ક વર્ગ) = ગ્ + અ + ઙ્ + ગ્ + આ
• ચંચળ (ચ પછી 'ચ' છે - ચ વર્ગ) = ચ્ + અ + ઞ્ + ચ્ + અ + ળ્
• ખંડ (ખ પછી 'ડ' છે - ટ વર્ગ) = ખ્ + અ + ણ્ + ડ્ + અ
• સંત (સ પછી 'ત' છે - ત વર્ગ) = સ્ + અ + ન્ + ત્ + અ
• સંપ (સ પછી 'પ' છે - પ વર્ગ) = સ્ + અ + મ્ + પ્ + અ

જો આ અઘરું લાગે, તો સાદા અનુસ્વાર માટે મોટાભાગે 'ન' કે 'મ' નો ઉચ્ચાર જોઈ લેવો. જેમ કે: "સંબંધ" = સ્ + અ + મ્ + બ્ + અ + ન્ + ધ્ + અ.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (20 પ્રશ્નો)

નીચેના શબ્દોની સાચી ધ્વનિ શ્રેણી ઓળખો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 20