ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 18: ભાવ વધારો અને ગ્રાહક જાગૃતિ | 30 MCQs
ભાવ વધારો અને ગ્રાહક જાગૃતિ
1. ભાવ નિયંત્રણ શા માટે જરૂરી છે?
કોઈપણ દેશના અર્થતંત્રમાં જ્યારે સતત અને ઊંચા દરે ભાવવધારો થાય છે, ત્યારે તે વિકાસ માટે અવરોધક (નુકસાનકારક) બને છે. ભાવ વધારાને કાબૂમાં લેવો નીચેના કારણોસર ખૂબ જ જરૂરી છે:
- ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો: વસ્તુઓના ભાવ વધવાથી નાણાંનું મૂલ્ય (ખરીદશક્તિ) ઘટે છે. લોકોની આવક સ્થિર રહે પણ ખર્ચ વધે, જેથી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગનું જીવનધોરણ કથળે છે.
- બચત અને મૂડીસર્જન પર અસર: જીવનજરૂરી વસ્તુઓ પાછળ જ વધુ ખર્ચ થઈ જતો હોવાથી લોકોની બચત ઘટે છે, જેના કારણે દેશમાં મૂડીસર્જનનો દર ઘટી જાય છે અને નવા ઉદ્યોગો સ્થાપવા મુશ્કેલ બને છે.
- આયાત-નિકાસનું અસંતુલન: દેશમાં વસ્તુઓ મોંઘી થવાથી વિદેશી બજારમાં આપણી નિકાસ ઘટે છે, જ્યારે દેશમાં અછત ઉભી થતા આયાત વધે છે. આનાથી વિદેશી હૂંડિયામણની કટોકટી સર્જાય છે.
- સામાજિક દુષણોનો ઉદ્ભવ: ગરીબી અને બેરોજગારી વધવાથી સમાજમાં ચોરી, લૂંટફાટ, હત્યા, કાળાબજાર, નફાખોરી અને સંગ્રહખોરી જેવી નૈતિક બદીઓ અને ગુનાખોરી વધે છે.
2. ભાવ વધારો નિયંત્રણમાં લેવા ના ઉપાયો (માસ્ટર પ્લાન)
સરકાર ભાવ વધારાને કાબૂમાં લેવા માટે મુખ્યત્વે પાંચ પ્રકારના પગલાં ભરે છે:
(A) નાણાકીય પગલાં (Monetary Measures)
આ પગલાં દેશની મધ્યસ્થ બેંક (RBI - Reserve Bank of India) દ્વારા લેવામાં આવે છે.
- RBI અર્થતંત્રમાં નાણાંનો પુરવઠો ઘટાડે છે, જેથી લોકોની ખર્ચ કરવાની વૃત્તિ પર કાબૂ આવે છે અને માંગ ઘટતાં ભાવો ઘટે છે.
- RBI ધિરાણ નીતિ કડક બનાવે છે અને વ્યાજના દર (રેપો રેટ) વધારે છે. આનાથી લોન મોંઘી થાય છે અને લોકો બિનજરૂરી રોકાણ ટાળે છે.
(B) રાજકોષીય પગલાં (Fiscal Measures)
રાજકોષીય નીતિ એટલે સરકારની આવક અને ખર્ચ અંગેની નીતિ (કરવેરા અને જાહેર ઋણની નીતિ).
- સરકાર પોતાના બિનજરૂરી ખર્ચાઓમાં ઘટાડો કરે છે.
- લોકો પાસે રહેલી વધારાની આવક ખેંચી લેવા સરકાર પ્રત્યક્ષ કરવેરા (Direct Tax) ના દરમાં વધારો કરે છે, જેથી લોકોની ખરીદશક્તિ ઘટે.
(C) મૂડીરોકાણ પર અંકુશ (Control on Capital Investment)
ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધતા અટકાવવા બિનજરૂરી અને મોજશોખની વસ્તુઓ પાછળ થતું મૂડીરોકાણ અટકાવવામાં આવે છે અને આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધારવા પ્રોત્સાહન અપાય છે.
3. જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા અને કાયદાકીય અંકુશો
(D) ભાવ નિયંત્રણ અને જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા (PDS)
ગરીબોને ભાવ વધારાની અસરથી બચાવવા માટે ભારતમાં ઈ.સ. 1977 થી જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા (Public Distribution System - PDS) અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.
- આ યોજના હેઠળ અંત્યોદય અને ગરીબી રેખા નીચે જીવતા (BPL) કુટુંબોને વ્યાજબી ભાવની દુકાનો (Fair Price Shops - FPSS) દ્વારા આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
- ખુલ્લા બજાર કરતા અહી વસ્તુના ભાવ ઓછા હોય છે. આ તફાવતની રકમ સરકાર ચૂકવે છે, જેને સબસિડી (Subsidy) કહેવાય છે.
(E) ભાવ નિર્ધારણ તંત્ર અને કાયદાઓ
સંગ્રહખોરી અને કાળાબજાર ડામવા માટે સરકારે ઈ.સ. 1955 માં 'આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો ધારો' (Essential Commodities Act) અમલમાં મૂક્યો છે.
- આ કાયદાનો ભંગ કરનાર વેપારીઓ, સંગ્રહખોરો કે કાળાબજારિયાઓ સામે પાસા (PASA - Prevention of Anti-Social Activities Act) હેઠળ કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરી જેલમાં ધકેલવામાં આવે છે.
"ભાવ વધે તો બચત ઘટે, ગરીબ રડે ને અમીર હસે,
આયાત વધે નિકાસ ઘટે, અર્થતંત્ર પર મોટો માર પડે!
RBI લાવે નાણાં પર રોક, સરકાર વધારે કરવેરાનો ધોધ,
1977 માં PDS આવ્યું, ગરીબોને સસ્તું અનાજ અપાવ્યું,
કાળાબજારિયા માટે પાસા (PASA) નો વાર, 1955 ના ધારા થી ડરે સંગ્રહખોર આજ!"
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
તમે ઉપર વાંચેલી માહિતીમાંથી જ આ 30 પ્રશ્નો કાઢવામાં આવ્યા છે. તમારી તૈયારી ચકાસો!
