ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 16: ટકાઉ વિકાસ અને પર્યાવરણ સુરક્ષા | 30 MCQs

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આર્થિક ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ

ટકાઉ વિકાસ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ

1. ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Development)

આજના સમયમાં આપણે જે ઝડપે આર્થિક વિકાસ કરી રહ્યા છીએ, તેનાથી પર્યાવરણને મોટું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે 'ટકાઉ વિકાસ' (જેને 'પોષણક્ષમ વિકાસ' પણ કહેવાય છે) નો ખ્યાલ આવ્યો.

ટકાઉ વિકાસ એટલે શું?

"ભાવી પેઢીની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવાની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના, વર્તમાન પેઢીની જરૂરિયાતો સંતોષવી."

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: આજે આપણી પાસે જે કુદરતી સંપત્તિ છે તેનો એ રીતે ઉપયોગ કરવો કે જેથી ભવિષ્યમાં આપણા બાળકો (આવનારી પેઢી) માટે પણ તે બચી રહે. વિકાસ એવો હોવો જોઈએ જે પર્યાવરણનો નાશ ન કરે.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (ટકાઉ વિકાસ માટે):
"આજે વાપરો કરકસરથી, કાલ માટે બચાવો,
પર્યાવરણને સાચવીને, ટકાઉ વિકાસ લાવો!
ભાવી પેઢી રોશે નહીં, જો સમજણથી વાપરશો,
પોષણક્ષમ વિકાસ અપનાવી, પૃથ્વીને તમે તારશો!"

2. પ્રાકૃતિક સાધનોના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટેની વ્યૂહરચના

ટકાઉ વિકાસ માટે આપણે આપણા પ્રાકૃતિક સાધનો (Natural Resources) ની જાળવણી કરવી જ પડશે. તેના માટે નીચે મુજબની વ્યૂહરચના (માસ્ટર પ્લાન) અપનાવવી જોઈએ:

• પુનઃઉપયોગ ન થઈ શકે તેવા સાધનો: કોલસો, ખનીજ તેલ (પેટ્રોલિયમ), કુદરતી વાયુ વગેરે એકવાર વાપર્યા પછી નષ્ટ થાય છે (અકૂટ/પુનઃઅપ્રાપ્ય છે). તેમનો ઉપયોગ કરકસરપૂર્વક કરવો જોઈએ.
• પુનઃઉપયોગ થઈ શકે તેવા સાધનો: જંગલો, ખેતીલાયક જમીન, જળસંપત્તિ વગેરેની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે તેવા પ્રયત્નો કરવા.
• વૈકલ્પિક સાધનોની શોધ: કોલસા કે પેટ્રોલના બદલે સૌર ઊર્જા (Solar Energy), પવન ઊર્જા (Wind Energy) અને ભરતી ઊર્જા નો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ. આ બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્ત્રોતો છે અને તે પ્રદૂષણમુક્ત છે.
• ઔદ્યોગિક કચરાનો નિકાલ: ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતો ઝેરી કચરો અને ગંદુ પાણી પર્યાવરણને ભારે નુકસાન કરે છે. આથી તેનું યોગ્ય શુદ્ધિકરણ કર્યા પછી જ તેનો નિકાલ થવો જોઈએ.
• જંગલોનું રક્ષણ: વિકાસના નામે આડેધડ જંગલો કાપવા ન જોઈએ. જો કોઈ કારણસર વૃક્ષો કાપવા પડે, તો તેટલા જ પ્રમાણમાં નવા વૃક્ષો વાવવા જોઈએ.

💡 ટ્રીક - વ્યૂહરચના યાદ રાખવાના 5 'ક':
1. કરકસર (કોલસા/પેટ્રોલની)
2. કચરાનો યોગ્ય નિકાલ
3. કલ્યાણકારી વિકલ્પો (સૌર/પવન ઊર્જા)
4. કપાયેલા વૃક્ષો સામે નવા વાવવા
5. કદી જળ પ્રદૂષણ ન કરવું.

3. પર્યાવરણની સુરક્ષા માટેના પગલાં (Environmental Protection)

પર્યાવરણ બચાવવાની જવાબદારી માત્ર એક દેશની નથી, તે વૈશ્વિક સમસ્યા છે. આ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઘણા પગલાં લેવાયા છે, જેમાંથી પરીક્ષામાં 100% પ્રશ્નો પૂછાય છે:

• પ્રથમ પૃથ્વી પરિષદ (Earth Summit): પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે સૌથી પહેલી બેઠક ઈ.સ. 1972 માં સ્વીડનના સ્ટોકહોમ શહેરમાં યોજાઈ હતી.
• વિશ્વ પર્યાવરણ દિન: આ પરિષદની યાદમાં જ સમગ્ર વિશ્વમાં દર વર્ષે 5મી જૂન ને 'વિશ્વ પર્યાવરણ દિન' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
• ભારત સરકારના પગલાં: ભારતે પર્યાવરણ જાળવણી માટે ઈ.સ. 1981 માં 'વાયુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ધારો' (કાયદો) પસાર કર્યો.
• વૈશ્વિક સમજૂતીઓ: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ત્રણ મુખ્ય બાબતો માટે ખાસ કરારો (સમજૂતી) થયા છે:
  1) ઓઝોન સ્તરનું ભંગાણ અટકાવવું.
  2) પરમાણુ કચરાનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરવો.
  3) જૈવિક વિવિધતા (પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિની રક્ષા) ની જાળવણી કરવી.

🎯 મગજમાં છાપી લો (આંકડાઓની ટ્રીક):
- 1972: સ્ટોકહોમ (પહેલી પૃથ્વી પરિષદ)
- 5 જૂન: પર્યાવરણ દિન (5 આંગળીઓ ભેગી કરી પર્યાવરણ બચાવો)
- 1981: વાયુ કાયદો (ભારતે શુદ્ધ 'વાયુ' લેવાનું શરૂ કર્યું)

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમે ઉપર વાંચેલી માહિતીમાંથી જ આ 30 પ્રશ્નો કાઢવામાં આવ્યા છે. તમારી તૈયારી ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30