ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 15: ભારતીય અર્થકરણનું માળખું અને ઉત્પાદનના સાધનો (30 MCQ ક્વિઝ)

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આર્થિક વિકાસ: અર્થતંત્રના પાયા

આકૃતિ: આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને ઉત્પાદનના સાધનો

1

આર્થિક અને બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ

આપણા રોજીંદા જીવનમાં આપણે અનેક પ્રવૃત્તિઓ કરીએ છીએ, પરંતુ અર્થશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ તેને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

(A) આર્થિક પ્રવૃત્તિ (Economic Activity):

• વ્યાખ્યા: આવક મેળવવાના કે ખર્ચ કરવાના હેતુથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિને આર્થિક પ્રવૃત્તિ કહે છે. અર્થાત જેમાં 'નાણાં' (પૈસા) ની લેવડદેવડ જોડાયેલી હોય.
• ઉદાહરણ: ખેડૂત ખેતરમાં કામ કરે, શિક્ષક શાળામાં ભણાવે, ડૉક્ટર ફી લઈને દર્દીની તપાસ કરે, કે વેપારી દુકાન ચલાવે.

(B) બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ (Non-Economic Activity):

• ❤️ વ્યાખ્યા: જે પ્રવૃત્તિનો હેતુ આવક મેળવવાનો કે ખર્ચ કરવાનો હોતો નથી, પરંતુ પ્રેમ, દયા, લાગણી કે સમાજસેવાથી પ્રેરાઈને કરવામાં આવે, તેને બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ કહે છે.
• ❤️ ઉદાહરણ: માતા પોતાના બાળકને ઉછેરે, શિક્ષક પોતાના જ બાળકને ઘરે ભણાવે, કે કોઈ ડૉક્ટર ગરીબ દર્દીને મફતમાં (ફી લીધા વગર) તપાસે.

સરળ ભેદ: જો કામના બદલામાં પૈસા મળે તો 'આર્થિક', અને માત્ર લાગણી કે સેવા માટે કામ થાય તો 'બિન-આર્થિક'.

2

ભારતીય અર્થકરણનું માળખું (3 ક્ષેત્રો)

ભારતના અર્થતંત્રને (તમામ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને) વ્યવસાયના આધારે મુખ્ય ત્રણ ક્ષેત્રો (Sectors) માં વહેંચવામાં આવ્યું છે:

• ૧. પ્રાથમિક ક્ષેત્ર (Primary Sector):
  આ ક્ષેત્ર સીધું કુદરત સાથે જોડાયેલું છે. તેમાં ખેતી (કૃષિ) અને તેની સાથે જોડાયેલી પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે પશુપાલન, મરઘાં-બતકાં ઉછેર, જંગલોમાંથી પેદાશો એકઠી કરવી, મત્સ્ય ઉદ્યોગ અને કાચી ધાતુઓનું ખોદકામ (Mining) નો સમાવેશ થાય છે. વિકાસશીલ દેશોમાં આ ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ સૌથી વધુ હોય છે.
• ૨. દ્વિતીય / ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર (Secondary Sector):
  આ ક્ષેત્રમાં કાચા માલમાંથી પાકો માલ (તૈયાર વસ્તુઓ) બનાવવામાં આવે છે. તેમાં ટાંકણીથી લઈને મોટા યંત્રો બનાવવાના ઉદ્યોગો (Industries), બાંધકામ (Construction), વીજળી, અને ગેસ ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે. તેને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર પણ કહે છે.
• ૩. તૃતીય / સેવા ક્ષેત્ર (Tertiary Sector):
  આ ક્ષેત્ર કોઈ વસ્તુનું ઉત્પાદન કરતું નથી, પરંતુ સેવાઓ (Services) પૂરી પાડે છે. તેમાં વેપાર, વાહનવ્યવહાર (ટ્રાન્સપોર્ટ), સંદેશાવ્યવહાર, બેંકિંગ, વીમો, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પ્રવાસન (ટુરિઝમ) નો સમાવેશ થાય છે. વિકસિત દેશોમાં આ ક્ષેત્રનો ફાળો સૌથી વધુ હોય છે.

વિકાસનો નિયમ: જેમ જેમ દેશનો વિકાસ થાય, તેમ પ્રાથમિક ક્ષેત્રનો ફાળો ઘટે છે અને ઉદ્યોગ તથા સેવા ક્ષેત્રનો ફાળો વધે છે.

🧠 Memory Trick (માળખું યાદ રાખવાની શોર્ટકટ):
"પ્રાથમિક એટલે પાયો, દ્વિતીય એટલે બનાવટ, ને તૃતીય એટલે સગવડ!"
પાયો (કુદરત/ખેતી) ➔ બનાવટ (ઉદ્યોગ/ફેક્ટરી) ➔ સગવડ (સેવા/બેંક-ટ્રાન્સપોર્ટ).

3

ઉત્પાદનના સાધનો (Factors of Production)

કુદરતી સંપત્તિ અને માનવશ્રમની મદદથી ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓનું નિર્માણ કરવું એટલે ઉત્પાદન (Production). ઉદાહરણ તરીકે: લાકડામાંથી ખુરશી બનાવવી. આ ઉત્પાદન કરવા માટે મુખ્યત્વે ચાર સાધનો ની જરૂર પડે છે:

• ૧. જમીન (Land):
  સામાન્ય અર્થમાં જમીન એટલે પૃથ્વીની સપાટીનું ઉપલું પડ. પરંતુ અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં જમીન એટલે તમામ પ્રકારની કુદરતી સંપત્તિ.
  👉 તેમાં શું આવે? પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલા જંગલો, નદીઓ, પર્વતો અને પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલા ખનીજો કે ધાતુઓ. જમીન એ કુદરતી બક્ષિસ છે, માનવસર્જિત નથી.
• ૨. મૂડી (Capital):
  ઉત્પાદનની પ્રક્રિયામાં મદદરૂપ થતાં તમામ માનવસર્જિત સાધનોને મૂડી કહેવાય છે.
  👉 તેમાં શું આવે? માત્ર પૈસા જ નહીં, પરંતુ યંત્રો (Machines), ઓજારો, ટ્રેક્ટર, ફેક્ટરીનું મકાન વગેરે મૂડી છે. મૂડી એ માનવસર્જિત સાધન છે.
• ૩. શ્રમ (Labor):
  ભૌતિક વળતર (પૈસા) મેળવવાની અપેક્ષાથી કરવામાં આવતા કોઈપણ શારીરિક કે માનસિક કાર્યને શ્રમ કહે છે.
  👉 તેમાં કોણ આવે? ખેતમજૂરો, કામદારો, શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને એન્જિનિયરો વગેરેનું કાર્ય શ્રમ કહેવાય છે. શ્રમ એ સજીવ સાધન છે. જો વળતરની અપેક્ષા ન હોય તો તે શ્રમ નથી (દા.ત. માતાનો ઉછેર).
• ૪. નિયોજક (Entrepreneur):
  ઉત્પાદનના અન્ય ત્રણ સાધનો (જમીન, મૂડી અને શ્રમ) ને એકત્રિત કરીને નફાના હેતુથી, જોખમ ખેડીને ધંધો કરનાર વ્યક્તિને નિયોજક (કે ઉદ્યોગસાહસિક) કહે છે.
  👉 તેનું કાર્ય: આ ત્રણેય સાધનોનું કુશળતાપૂર્વક સંયોજન કરવાની પ્રક્રિયાને 'નિયોજન' કહે છે. તે ધંધાનો માલિક છે જે નફો કે નુકસાન ભોગવે છે.

ખાસ યાદ રાખો (વળતર/Reward): આ ચારેય સાધનો જ્યારે કામ કરે ત્યારે તેમને વળતર મળે છે. જમીનને ભાડું (Rent), મૂડીને વ્યાજ (Interest), શ્રમને વેતન/પગાર (Wages) અને નિયોજકને નફો કે નુકસાન (Profit/Loss) મળે છે.

🧠 Memory Trick (ઉત્પાદનના ૪ સાધનો યાદ રાખવા):
"જ-મૂ-શ્ર-નિ" (જમુ શ્રુતિ ની)
જ = જમીન (કુદરતી) | મૂ = મૂડી (માનવસર્જિત) | શ્ર = શ્રમ (સજીવ) | નિ = નિયોજક (માલિક).

🎶 ઉત્પાદનનું ગીત:

"કુદરત આપે તે જમીન છે, ભાડું એનું વળતર થાય,
માણસે બનાવ્યા યંત્રો-ઓજારો, મૂડી તે કહેવાય!
પૈસા માટે પરસેવો પાડે, શ્રમ એ સાચો સજીવ છે,
આ ત્રણેયને ભેગા કરે તે, નિયોજકનો જ જીવ છે!
જોખમ ખેડી ફેક્ટરી ખોલે, નફો-નુકસાન એને મળે,
જ-મૂ-શ્ર-નિ ચાર સાધનો, અર્થતંત્રના પૈડાં ચાલે!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને ઉત્પાદનના સાધનોની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30