ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 15: વિકાસશીલ અર્થતંત્રના લક્ષણો (30 MCQ ક્વિઝ)

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આર્થિક વિકાસ: વિકાસશીલ અર્થતંત્રના લક્ષણો

આકૃતિ: વિકાસશીલ અર્થતંત્રના લક્ષણો

1

વિકાસશીલ અર્થતંત્ર એટલે શું?

દુનિયાના દેશોને તેમની માથાદીઠ આવક (Per Capita Income) ના આધારે વિકસિત (Developed) અને વિકાસશીલ (Developing) એમ બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે. ભારત એક વિકાસશીલ દેશ છે.

વિશ્વ બેંકનો અહેવાલ (World Bank Report): વર્ષ 2004 ના વિશ્વ બેંકના અહેવાલ મુજબ, જે દેશની માથાદીઠ આવક $735 (735 ડૉલર) કરતાં ઓછી હોય, તેવા દેશને 'વિકાસશીલ અર્થતંત્ર' કહેવામાં આવે છે.

2

વિકાસશીલ અર્થતંત્રના મુખ્ય લક્ષણો (ભાગ-૧)

વિકાસશીલ દેશોના અર્થતંત્રમાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે છે:

• ૧. નીચી માથાદીઠ આવક (Low Per Capita Income): આ દેશોની રાષ્ટ્રીય આવક (National Income) ખૂબ ધીમેથી વધે છે, જ્યારે વસ્તી ખૂબ ઝડપથી વધે છે. તેથી માથાદીઠ આવક નીચી રહે છે. પરિણામે લોકોનું જીવનધોરણ (Standard of Living) પણ નીચું જોવા મળે છે.
• ૨. વસ્તીવૃદ્ધિ (High Population Growth): વિકાસશીલ દેશોમાં વસ્તી વધારાનો દર ખૂબ ઊંચો હોય છે. સામાન્ય રીતે આવા દેશોમાં વસ્તી વધારાનો દર 2% કે તેથી વધુ જોવા મળે છે.
• ૩. કૃષિ ક્ષેત્ર પર અવલંબન (Dependence on Agriculture): આ દેશોમાં ખેતી જ મુખ્ય વ્યવસાય હોય છે. દેશની 60% કરતાં વધુ વસ્તી રોજગારી માટે ખેતી પર આધાર રાખે છે. દેશની રાષ્ટ્રીય આવકમાં પણ ખેતીનો ફાળો લગભગ 25% ની આસપાસ હોય છે.
• ૪. આવકની અસમાન વહેંચણી (Unequal Distribution of Income): દેશની આવક અને સંપત્તિ મુઠ્ઠીભર ધનિકોના હાથમાં કેન્દ્રિત થયેલી હોય છે. દેશના ટોચના 20% ધનિક લોકો રાષ્ટ્રીય આવકનો 40% હિસ્સો ધરાવતા હોય છે, જ્યારે તળિયાના 20% ગરીબ લોકો રાષ્ટ્રીય આવકનો માત્ર 10% હિસ્સો મેળવે છે. આમ, ગરીબ વધુ ગરીબ અને અમીર વધુ અમીર બને છે.

યાદ રાખવા જેવું: વસ્તી દર = 2% કે વધુ | ખેતી પર આધાર = 60% થી વધુ રોજગારી | આવકનો હિસ્સો = ધનિક (40%) અને ગરીબ (10%)

3

વિકાસશીલ અર્થતંત્રના મુખ્ય લક્ષણો (ભાગ-૨)

અર્થતંત્રને પાછળ રાખનારા અન્ય ૫ મહત્વના પરિબળો નીચે મુજબ છે:

• ૫. બેરોજગારી (Unemployment): વિકાસશીલ દેશોનું આ મુખ્ય લક્ષણ છે. આ દેશોમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ કુલ શ્રમિકોના 3% કરતાં વધુ હોય છે. અહીં ઋતુગત બેરોજગારી (ખેતીમાં), છૂપી કે પ્રચ્છન્ન બેરોજગારી અને ઔદ્યોગિક બેરોજગારી જોવા મળે છે, જે લાંબા ગાળાની હોય છે.
• ૬. ગરીબી (Poverty): જે લોકો પોતાની પ્રાથમિક જરૂરિયાતો (અન્ન, વસ્ત્ર, આવાસ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય) સંતોષી શકતા નથી, તેમને ગરીબ કહેવાય છે. વિકાસશીલ દેશોમાં કુલ વસ્તીના ત્રીજા ભાગના (1/3) લોકો ગરીબી રેખા નીચે જીવતા હોય છે.
• ૭. દ્વિમુખી અર્થતંત્ર (Dual Economy): આવા દેશોમાં અર્થતંત્રના બે અલગ-અલગ ચહેરા જોવા મળે છે:
  👉 ગામડામાં: પછાત ખેતી, જૂની યંત્રસામગ્રી અને રૂઢિચુસ્ત (જૂનવાણી) સામાજિક માળખું.
  👉 શહેરોમાં: આધુનિક ઉદ્યોગો, નવી ટેકનોલોજી, અને વૈભવી જીવનશૈલી.
• ૮. પાયાની અપર્યાપ્ત સેવાઓ (Insufficient Infrastructure): આર્થિક વિકાસ માટે જરૂરી એવી પાયાની સુવિધાઓ જેવી કે શિક્ષણ, વાહનવ્યવહાર, સંદેશાવ્યવહાર, વીજળી, આરોગ્ય અને બેંકિંગનો આવા દેશોમાં અભાવ હોય છે, જે દેશના વિકાસને અવરોધે છે.
• ૯. આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારનું સ્વરૂપ (Nature of International Trade):
  👉 નિકાસ (Export): આ દેશો મુખ્યત્વે કૃષિ પેદાશો અને કાચી ધાતુની નિકાસ કરે છે, જેના ભાવ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં નીચા હોય છે. (તેથી આવક ઓછી થાય).
  👉 આયાત (Import): આ દેશો ઔદ્યોગિક પેદાશો અને યંત્રસામગ્રીની આયાત કરે છે, જેના ભાવ ખૂબ ઊંચા હોય છે. (તેથી ખર્ચ વધુ થાય).
  પરિણામે, વિદેશી દેવું (Foreign Debt) સતત વધતું જાય છે.

ખાસ નોંધ: ભારત એક વિકાસશીલ દેશ હોવાથી ઉપર દર્શાવેલા આ ૯ લક્ષણો વત્તા-ઓછા અંશે ભારતના અર્થતંત્રમાં પણ જોવા મળે છે.

🧠 Memory Trick (૯ લક્ષણો યાદ રાખવા માટેનું સૂત્ર):
"ની-વ-કૃ-આ, બે-ગ-દ્વિ-પા-આં"
નીચી આવક, વસ્તીવૃદ્ધિ, કૃષિ પર આધાર, આવકની અસમાનતા, બેરોજગારી, ગરીબી, દ્વિમુખી અર્થતંત્ર, પાયાની સેવાઓનો અભાવ, આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર.

🎶 વિકાસશીલ દેશોનું ગીત:

"આવક નીચી ને વસ્તી વધે, ખેતી પર છે સૌનો આધાર,
આવક વહેંચાઈ અસમાન, ગરીબ ને બેરોજગાર લાચાર!
ગામડે જૂની રીતભાત, શહેરમાં આધુનિકતાનો માહોલ (દ્વિમુખી),
પાયાની સુવિધા ઘટે છે, ને વિદેશી દેવાનો વાગે ઢોલ!
આ છે વિકાસશીલ અર્થતંત્રની પૂરી કહાની,
લક્ષણો યાદ રાખજો, પરીક્ષામાં આવશે નિશાની!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી આર્થિક વિકાસની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30