​ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 14: સંદેશાવ્યવહાર અને ભારતનો આયાત-નિકાસ વ્યાપાર (30 MCQ ક્વિઝ)

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

સંદેશાવ્યવહાર, ઉપગ્રહ સંચાર અને વ્યાપાર

આકૃતિ: આધુનિક સંદેશાવ્યવહાર અને વ્યાપાર વ્યવસ્થા

1

સંદેશાવ્યવહાર એટલે શું? (Communication)

એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે માહિતી કે સંદેશા મોકલવા અને મેળવવાની વ્યવસ્થાને સંદેશાવ્યવહાર (Communication) કહે છે. પ્રાચીન સમયમાં કબૂતર, ઢોલ વગાડીને કે ધુમાડો કરીને સંદેશા મોકલાતા હતા. આજે વિજ્ઞાનના કારણે તેમાં ક્રાંતિ આવી છે.

સંદેશાવ્યવહારના 2 મુખ્ય પ્રકારો:

• ૧. વ્યક્તિગત સંદેશાવ્યવહાર (Personal Communication): બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે થતી માહિતીની આપ-લે.
  ઉદાહરણ: ટપાલ સેવા (Post), ટેલિફોન, સ્માર્ટફોન (મોબાઈલ) અને ઈ-મેલ (E-mail). આજે ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટફોન સૌથી વધુ લોકપ્રિય છે.
• ૨. સમૂહ સંચાર (Mass Communication): એક જ સમયે લાખો લોકો સુધી એકસાથે માહિતી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા. તેના પણ બે ભાગ પડે છે:
  👉 મુદ્રિત માધ્યમ (Print Media): અખબારો (ન્યૂઝપેપર), સામાયિકો (મેગેઝીન) અને પુસ્તકો.
  👉 ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમ (Electronic Media): આકાશવાણી (રેડિયો), દૂરદર્શન (Television/TV) અને સિનેમા.

પ્રસાર ભારતી: ભારતમાં રેડિયો અને ટીવીના પ્રસારણ માટેની સ્વાયત્ત સંસ્થા 'પ્રસાર ભારતી' છે. તેના બે વિભાગો છે: આકાશવાણી (AIR - All India Radio) અને દૂરદર્શન (DD).

2

ઉપગ્રહ સંચાર (Satellite Communication)

આજે દુનિયા મુઠ્ઠીમાં આવી ગઈ છે તેના પાછળનું સૌથી મોટું કારણ કૃત્રિમ ઉપગ્રહો (Artificial Satellites) છે. ભારતે અવકાશ સંશોધન ક્ષેત્રે 'ISRO' દ્વારા અદભુત પ્રગતિ કરી છે.

• 🚀 ઉપયોગો: કૃત્રિમ ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ ટેલિકોમ્યુનિકેશન (મોબાઈલ નેટવર્ક), ટીવી પ્રસારણ, હવામાનની સચોટ આગાહી (Weather Forecast), ખનીજો શોધવા અને આપત્તિની ચેતવણી (Cyclone warning) માટે થાય છે.
• 🚀 INSAT (ઇનસેટ): Indian National Satellite System (ભારતીય રાષ્ટ્રીય ઉપગ્રહ પ્રણાલી) એ સંદેશાવ્યવહાર, હવામાન અને દૂરદર્શન પ્રસારણ માટે કાર્યરત છે.
• 🚀 IRS (આઈ.આર.એસ.): Indian Remote Sensing (ભારતીય દૂર સંવેદન) ઉપગ્રહો પૃથ્વી પરના સંસાધનો (જંગલો, પાણી, ખનીજો) ના સર્વેક્ષણ અને નકશા બનાવવા માટે વપરાય છે.

યાદ રાખવા જેવું: INSAT = સંદેશાવ્યવહાર ને પ્રસારણ | IRS = સંસાધનોનું સર્વેક્ષણ

🎶 સંદેશાવ્યવહાર અને સેટેલાઇટનું ગીત:

"પહેલાં જતા કબૂતરો, હવે જાય ઈ-મેલ,
હાથમાં આવ્યો સ્માર્ટફોન, દુનિયા બની ગઈ ખેલ!
છાપાં મુદ્રિત માધ્યમ છે, ટીવી ઇલેક્ટ્રોનિક કહેવાય,
પ્રસાર ભારતી આકાશવાણી ને દૂરદર્શન ફેલાય!
અવકાશમાં ઇસરો (ISRO) એ મૂક્યા છે ઉપગ્રહ મહાન,
INSAT આપે સિગ્નલ, IRS કરે પૃથ્વીનું ધ્યાન!"

3

વ્યાપાર અને વ્યાપાર સંતુલન (Trade & Balance of Trade)

જ્યારે બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ, પ્રદેશો કે દેશો વચ્ચે ચીજવસ્તુઓ કે સેવાઓનું આદાન-પ્રદાન (વિનિમય) થાય, ત્યારે તેને વ્યાપાર (Trade) કહે છે. વ્યાપારના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: (૧) આંતરિક વ્યાપાર (દેશની અંદર) અને (૨) આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર (બે દેશો વચ્ચે).

વ્યાપાર સંતુલન (Balance of Trade): હકારાત્મક અને નકારાત્મક

કોઈપણ દેશની આયાત (Import - બહારથી મંગાવવું) અને નિકાસ (Export - બહાર મોકલવું) ના મૂલ્યના તફાવતને વ્યાપાર સંતુલન કહે છે.

• ૧. હકારાત્મક વ્યાપાર સંતુલન (Positive / Favorable Balance): જ્યારે કોઈ દેશની નિકાસનું મૂલ્ય વધુ હોય અને આયાતનું મૂલ્ય ઓછું હોય, ત્યારે તેને હકારાત્મક સંતુલન કહેવાય. આ સ્થિતિ દેશના અર્થતંત્ર માટે ખૂબ સારી ગણાય છે, કારણ કે દેશમાં વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange) આવે છે.
• ૨. નકારાત્મક વ્યાપાર સંતુલન (Negative / Unfavorable Balance): જ્યારે દેશની આયાતનું મૂલ્ય વધુ હોય (આપણે બહારથી વધુ સામાન ખરીદીએ) અને નિકાસનું મૂલ્ય ઓછું હોય, ત્યારે તેને નકારાત્મક સંતુલન કહેવાય. ભારતનો વ્યાપાર મોટાભાગે નકારાત્મક સંતુલન ધરાવે છે કારણ કે આપણે ક્રૂડ ઓઇલ (પેટ્રોલિયમ) ની જંગી આયાત કરવી પડે છે.

અગત્યનો સિદ્ધાંત: નિકાસ > આયાત = હકારાત્મક 📈 | આયાત > નિકાસ = નકારાત્મક 📉

4

ભારતનો આયાત અને નિકાસ વ્યાપાર (India's Import & Export)

વિશ્વના નકશામાં ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન ખૂબ જ અનુકૂળ છે, જેથી આપણે પૂર્વ અને પશ્ચિમના દેશો સાથે સરળતાથી દરિયાઈ વ્યાપાર કરી શકીએ છીએ.

ભારતની મુખ્ય આયાતો (આપણે શું મંગાવીએ છીએ?):

• ભારતની સૌથી મોટી અને ખર્ચાળ આયાત ખનીજ તેલ (Petroleum / Crude Oil) અને લ્યુબ્રિકન્ટસ છે. આપણે આપણી જરૂરિયાતનું 80% પેટ્રોલિયમ બહારથી (ખાસ કરીને ખાડી દેશોમાંથી) મંગાવીએ છીએ.
• અન્ય આયાતો: યંત્રો (Machinery), સોનું-ચાંદી, રાસાયણિક ખાતરો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને દવાઓ.

ભારતની મુખ્ય નિકાસો (આપણે દુનિયાને શું વેચીએ છીએ?):

• ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ હોવાથી આપણે ચા, કપાસ, શણ (Jute), તેજાના-મરી-મસાલા અને તમાકુની મોટી નિકાસ કરીએ છીએ.
• ઔદ્યોગિક પેદાશો: સુતરાઉ અને રેશમી કાપડ, તૈયાર વસ્ત્રો (Readymade Garments), ચામડાનો સામાન અને ઇજનેરી સામાન.
• રત્ન-આભૂષણો: ભારતના રત્ન-આભૂષણો (Gems and Jewelry) ની વિદેશોમાં ખૂબ માંગ છે.
• સોફ્ટવેર અને સેવાઓ: છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ભારતે IT (ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી) અને સોફ્ટવેર સેવાઓની નિકાસમાં દુનિયાભરમાં ડંકો વગાડ્યો છે.

🧠 Memory Trick (આયાત - નિકાસ યાદ રાખવા):
આયાત (મંગાવ્યું): "પેટ્રોલ ને મશીનરી લાવો, સાથે સોનું ને દવાઓ કરાવો!"
નિકાસ (મોકલ્યું): "ચા, મસાલા, કાપડ મોકલો, ને સોફ્ટવેરથી ડોલર કમાવો!"

🎶 વ્યાપારનું ગીત:

"વિશ્વ સાથે વેપાર કરીએ, આયાત-નિકાસ કહેવાય,
મોકલીએ વધુ ને મંગાવીએ ઓછું, તો હકારાત્મક થાય!
પેટ્રોલ ને મશીનો આપણે, વિદેશથી ખૂબ મંગાવીએ,
પણ ભારતનો મસાલો ને કાપડ, આખી દુનિયામાં પહોંચાડીએ!
સોફ્ટવેર ને રત્ન-આભૂષણો, આપણી મોટી કમાણી,
વેપારથી દેશ આગળ વધે, આ વાત સાચી જાણી!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી સંદેશાવ્યવહાર અને વ્યાપારની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30