ક્લોર આલ્કલી પ્રક્રિયા, ખાવાનો સોડા, ધોવાનો સોડા, બ્લીચિંગ પાવડર અને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસની બનાવટ અને ઉપયોગો MCQ સાથે

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન: પ્રકરણ-2

એસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર (સંપૂર્ણ નોટ્સ)

⚡ 1. ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયા

સોડિયમ ક્લોરાઈડ (મીઠું) ના જલીય દ્રાવણમાંથી વિદ્યુત પસાર કરતા સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (NaOH) બને છે.

2NaCl + 2H₂O → 2NaOH + Cl₂ + H₂

નીપજો અને ઉપયોગો:

• એનોડ (+): ક્લોરિન (Cl₂) - પાણી શુદ્ધ કરવા.
• કેથોડ (-): હાઈડ્રોજન (H₂) - બળતણ તરીકે.
• કેથોડ પાસે: NaOH - સાબુ/ડિટર્જન્ટ બનાવવા.

🧼 2. વિરંજન પાવડર (Bleaching Powder)

શુષ્ક ફોડેલા ચૂના [Ca(OH)₂] ની ક્લોરિન સાથે પ્રક્રિયા કરવાથી વિરંજન પાવડર બને છે.

Ca(OH)₂ + Cl₂ → CaOCl₂ + H₂O

રાસાયણિક નામ: કેલ્શિયમ ઓક્સિક્લોરાઈડ (CaOCl₂)

ઉપયોગો: કાપડ ઉદ્યોગમાં વિરંજન (રંગ દૂર કરવા) અને પાણીને જંતુમુક્ત કરવા.

🍞 3. બેકિંગ સોડા (ખાવાનો સોડા)

આ મંદ બિનક્ષારીય બેઈઝ છે. તે સોડિયમ ક્લોરાઈડમાંથી બને છે.

NaCl + H₂O + CO₂ + NH₃ → NH₄Cl + NaHCO₃

રાસાયણિક નામ: સોડિયમ હાઈડ્રોજન કાર્બોનેટ (NaHCO₃)

ઉપયોગો: પકોડા ક્રિસ્પી બનાવવા અને એન્ટાસિડ તરીકે.

👕 4. ધોવાનો સોડા (Washing Soda)

બેકિંગ સોડાને ગરમ કરી સોડિયમ કાર્બોનેટ મેળવવામાં આવે છે અને તેનું પુનઃસ્ફટિકીકરણ કરવાથી ધોવાનો સોડા મળે છે.

Na₂CO₃ + 10H₂O → Na₂CO₃·10H₂O

રાસાયણિક નામ: સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઈડ્રેટ

ઉપયોગો: કાચ-સાબુ ઉદ્યોગમાં અને પાણીની કઠિનતા દૂર કરવા.

🗿 5. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP)

જિપ્સમ (Gypsum) ને 373 K તાપમાને ગરમ કરવાથી તે પાણીના અણુઓ ગુમાવી POP બને છે.

CaSO₄·2H₂O → CaSO₄·½H₂O + 1½H₂O

રાસાયણિક નામ: કેલ્શિયમ સલ્ફેટ હેમીહાઈડ્રેટ

ઉપયોગો: ફ્રેક્ચર થયેલા હાડકાને જોડવા અને મૂર્તિઓ બનાવવા.

📝 પ્રેક્ટિસ ટેસ્ટ (5 MCQ)

1. વિરંજન પાવડરનું રાસાયણિક સૂત્ર કયું છે?

2. ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયામાં એનોડ પર કયો વાયુ મળે છે?

3. ધોવાના સોડાનું અણુસૂત્ર કયું છે?

4. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસનું રાસાયણિક નામ શું છે?

5. નીચેનામાંથી એન્ટાસિડ તરીકે કોણ વપરાય છે?

6. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ બનાવવા જિપ્સમને કેટલા તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે?

7. બ્લીચિંગ પાવડરનું રાસાયણિક નામ શું છે?

8. જિપ્સમનું રાસાયણિક સૂત્ર કયું છે?

9. ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયામાં કેથોડ પર કયો વાયુ મળે છે?

10. કાચ, સાબુ અને કાગળ ઉદ્યોગમાં કોનો ઉપયોગ થાય છે?

11. બેકિંગ સોડાને ગરમ કરવાથી કયો વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે?

12. પાણીની સ્થાયી કઠિનતા દૂર કરવા કોનો ઉપયોગ થાય છે?

13. અગ્નિશામક (Fire Extinguisher) માં કયો પદાર્થ વપરાય છે?

14. કયા પદાર્થને ખુલ્લો રાખતા ક્લોરિન જેવી વાસ આવે છે?

15. બેકિંગ પાવડર બનાવવા માટે બેકિંગ સોડામાં કયો એસિડ ઉમેરવામાં આવે છે?

16. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસને પાણી સાથે મિશ્ર કરતા તે શેમાં ફેરવાય છે?

17. સોડિયમ કાર્બોનેટના પુનઃસ્ફટિકીકરણથી શું મળે છે?

18. ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયામાં ઉત્પન્ન થતો NaOH કયા કામમાં વપરાય છે?

19. તૂટેલા હાડકાને સાચી સ્થિતિમાં ગોઠવવા ડોક્ટર કોનો ઉપયોગ કરે છે?

20. સોડિયમ હાઈડ્રોજન કાર્બોનેટનું સામાન્ય નામ શું છે?

21. બ્લીચિંગ પાવડર બનાવવા માટે ક્લોરિનની કોની સાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે?

22. કેક કે પાવને પોચા અને નરમ બનાવવા કયો વાયુ જવાબદાર છે?

23. ધોવાના સોડામાં પાણીના કેટલા અણુઓ હાજર હોય છે?

24. બોરેક્સ (Borax) ની બનાવટમાં કયો પદાર્થ વપરાય છે?

25. ક્લોરિન વાયુનો ઉપયોગ જણાવો.

26. સોડિયમ કાર્બોનેટ કેવો પદાર્થ છે?

27. રમકડાં અને સજાવટની સામગ્રી બનાવવા શું વપરાય છે?

28. NaCl ના જલીય દ્રાવણને શું કહે છે?

29. POP માં પાણીના કેટલા અણુઓ જોડાયેલા હોય છે?

30. નીચેનામાંથી કોનો ઉપયોગ ઘરગથ્થું કામમાં સફાઈકર્તા તરીકે થાય છે?

© 2026 NJ Classes